ГАЛИӘСГАР КАМАЛ «БЕРЕНЧЕ ТЕАТР»

Фактлар:

– Әсәр 1908 елда языла һәм беренче тапкыр 1909 елда сәхнәдә куела.

– Жанры – бер пәрдәле комедия.

– Төп тема – искелек белән яңалык арасындагы каршылык.

– Әсәрдә иске карашлы кешеләр көлке аша тәнкыйтьләнә.

– Яшьләрнең театрга омтылышы татар җәмгыятендә мәдәни үзгәрешләр башлануын күрсәтә.

Әсәрдән төп фикерләр:

■ Мәдәни яңарышны һәм яңа фикерләрне туктатып булмый.

■ Театр халыкның рухи үсеше өчен мөһим.

■ Иске карашлар тормыштагы үзгәрешләр белән каршылыкка керә.

■ Байлык һәм җәмгыятьтәге дәрәҗә кешенең һәрвакыт хаклы булуын аңлатмый.

■ Кеше башкаларны көчләп үз фикеренә буйсындыра алмый.

Хәмзә бай

Хәмзә бай – Казанда яшәүче бай сәүдәгәр. Ул үзен гаиләдә төп кеше дип саный һәм барысы да аның сүзен тыңларга тиеш дип уйлый. Аның өчен тәртип урнаштыру башкалар фикерен тыңлаудан түгел, ә үз сүзен үткәрүдән гыйбарәт. Хәмзә бай шәһәрдә абруйлы кеше булса да, заман үзгәрешләрен аңлый алмый.

Геройның төп карашлары театрга мөнәсәбәтендә ачыла. Ул беренче татар спектаклен хупламый, театрны кирәксез дип саный һәм аны булдырмаска тырыша. Ләкин балалары һәм якыннары театрга барырга тели. Бу хәл аның иске карашлары белән яшьләрнең яңа омтылышлары арасында каршылык тудыра.

Хәмзә байның сөйләме аның холкын күрсәтә: ул ачулы, кычкырып сөйләшә, башкаларны гаепли. Балаларының театрга китүен белгәч, аның ачуы белән бергә куркуы да сизелә.

Әсәр ахырында Хәмзә байның көчсезлеге күренә. Ул балаларын театрдан кайтара алмый.

– үз заманының иске карашларын йөртүче сәүдәгәр;

– үзсүзле һәм хакимлек яратучы;

– гаиләдәге хакимлеген югалтудан һәм үзгәрешләрдән курка;

– яңалыкны кабул итмәгәнгә күрә, үзгәрешләр алдында җиңелә.

Биби

Биби – Хәмзә бай йортында эшләүче асрау. Ул гаиләдәге вакыйгаларны яхшы белә һәм кешеләрнең нәрсә эшләгәнен аңлап тора. Тышкы яктан ул хуҗасына буйсынган кебек күренә. Әмма аның үз фикере, теләге һәм кешеләргә карата мөнәсәбәте бар.

Ул артык затлы киемнәр кимәсә дә, бөтенләй каралмаган хәлдә түгел. Бу аның хуҗа йортында билгеле бер урынга ия булуын күрсәтә. Биби беренче карашка акылга сайрак кыз кебек күренергә мөмкин, ләкин аның гамәлләрендә тапкырлык һәм хәйлә сизелә. Ул Хәмзә байның йомышларын кайвакыт төгәл әйтми, аның сүзләрен башкача җиткерә. Шуның аркасында байның ачуы чыга. Биби моны очраклы рәвештә генә эшләми, кайчак хуҗасының үзенә булган мөнәсәбәтенә җавап итеп эшли.

Бибинең сөйләме кыска һәм үткен. Ул кирәк вакытта буйсына, ә кирәк вакытта үз фикерен белдерә. Фатих белән сөйләшкәндә аның горурлыгы һәм кыюлыгы күренә.

Биби әсәрдә көлке тудыручы образ гына түгел. Аның аша автор хезмәтче кешенең дә үз уйлары, хисләре һәм горурлыгы булуын күрсәтә. Ул Хәмзә байның өендә эшләсә дә, вакыйгаларны башкаларга караганда яхшырак аңлый. Биби яңалыкка каршы тормый, киресенчә, аның гамәлләре иске тәртипләрнең көлкеле булуын күрсәтә.

– тапкыр һәм үткен телле асрау кыз;

– хуҗага бәйле булса да, Биби эчке яктан мөстәкыйль булып кала;

– Хәмзә байның кимчелекләрен тагын да ачыграк күрсәтүче образ;

– яңалыкка каршы тормый һәм иске тәртипләрнең көлкеле булуын ача.

Гафифә һәм Вәли

Гафифә – Хәмзә байның кызы, Вәли – аның кияве. Алар яшь буын вәкилләре. Икесе дә театрга барырга тели һәм беренче татар спектаклен кызыксынып көтә. Аларның теләкләре Хәмзә бай карашларына каршы килә.

Вәли үзен ирекле фикерле кеше итеп күрсәтә. Ул үз фикерен ачык әйтә һәм иске тәртипләргә каршы чыгарга әзер. Аның өчен театр – татар җәмгыятенең үсеше билгесе.

Гафифә дә әтисенең сүзенә генә буйсынмый. Ул үз теләген белә һәм театрга барырга әзерләнә. Аның образында яшь хатын-кызның мөстәкыйльлеге күренә.

Гафифә белән Вәли аша автор яшьләрнең яңа мәдәнияткә омтылышын күрсәтә. Аларның мөстәкыйльлеге Хәмзә байның гаиләдәге хакимлеге кимүен аңлата.

Хәбибрахман һәм Факиһә

Хәбибрахман – Хәмзә байның улы, Факиһә – аның хатыны. Алар да театрга барырга тели. Бу Хәмзә байның үз балалары белән дә уртак фикердә булмавын күрсәтә.

Хәбибрахман әсәрдә көлкеле хәлләргә җиңел бирелүчән кеше итеп сурәтләнә. Ул әтисенең фикерен тулысынча якламый, ләкин үз карашын Вәли кебек ачык белдерми. Факиһә дә яңа мәдәни вакыйгадан читтә калырга теләми. Аның театрга омтылышы гаиләдәге үзгәрешләрне күрсәтә.

Хәбибрахман белән Факиһәнең үз тормышы һәм теләкләре бар. Аларның театрга барырга теләве иске хакимлекнең көчсезләнүен күрсәтә.

Бу образлар әсәрдәге төп конфликтны көчәйтә: Хәмзә бай яңалыкка каршы торса, яшьләр аны кабул итә. Автор шулай итеп үзгәрешләрнең хәтта иске карашлы гаиләгә дә үтеп керүен күрсәтә.