«СИН – АРИСТОКРАТМЫ?»

Аристократмы син? Үзеңне зыялы кеше дип саныйсыңмы? Иртән кофе гына эчәсең, урамда горур күтәрелгән баш белән йөрисең, югары сыйфатлы әдәбият укыйсың... Ә опера тыңлыйсыңмы? Дөресрәге, тыңлый беләсеңме? Бизеның «Кармен»ын Чайковский иҗат иткән «Евгений Онегин»нан аера алырсың микән? Юк?! Ә яраткан кызың (алар гадәттә мондый «зәвыклы урыннар»га йөрергә ярата) берәр көнне сине операга алып барса, 4-5 (!) Сәгать бер урында утырудан йоклап китмәссеңме? Слабо?!

«Слабо» булмасын өчен, аристократ дустым, хәзер без синдә опера тыңлау сәләтен үстерә башларбыз!

Итальяннарның «эш»е яки нәрсә ул опера?

Беренчедән, операның нәрсә икәнлеген белергә кирәк. Опера спагетти ашаган кызу канлы халык телендә «эш» дигәнне аңлата. Асылда, опера ‒ шул ук җыр сәнгате. Ләкин гади, радиодан яңгыраган Nickelback яисә Салаватның куплет-кушымта формасында ясалган җырлары гына түгел, опера – вокаль-инструменталь музыканың иң катлаулы жанры, иң югары ноктасы. Һәрбер хискә – нота, һәрбер сүзгә – моң. Монда шигърият тә, бию дә, мимика да, актерлык осталыгы да – һәрберсе үз чагылышын таба. Әгәр дә композитор опера яза ала икән, димәк ул җитди, чын композитор.

Ә хәзер операның нинди өлешләрдән торуын ачыклап үтик. Бу схемада беренчесе – увертюра. Бөтен нәрсә увертюрадан башлана (опера алдыннан уйнала торган музыкаль пьеса, кайвакыт аерым бер әсәр булырга да мөмкин, увертюраны еш кына пролог дип тә атыйлар). Аннары 3 яки 4 акт (монда инде сюжетның үсүе, кульминациясе (конфликтның иң югары ноктасы) һәм чишелеше бирелә). Ахырда эпилог та булырга мөмкин. Эпилог – әсәрнең тәмамы, нәтиҗәсе, соңгы ноктасы, дигән сүз.

«Колхоз буасында»

Әйтергә кирәк, операның ике «сеңлесе» бар – оратория һәм кантата. Беренчесе – шул ук опера, ләкин ораториядә музыканы аерым бер сюжетка корып, тамашага әверелдерү, сәхнәләштерү юк. Гадәттә, ораториянең үзәгендә дини яисә фәлсәфи сюжет ята. Бу жанр, гомумән, антихристиан операга каршылык буларак формалаша. Ни өченме? Чөнки XVI гасырда Европада чиркәү басымы көчле булып, операларны куярга ярамаган көннәр дә булган.

Татарда опералар, ораторияләр кебек үк, ХХнче гасырда гына туа (беренче опералар – «Сания» һәм «Эшче» 1925 елның 25 июнендә дөнья күрә). Һәм  бездә алар «кызыл дин»гә мәдхия буларак  язылалар. Билгеле ки, ул заманда һәр өлкәдә диярлек партиянең каты кулы сизелеп торган. Сәнгатьтә – бигрәк тә. Чөнки сәнгать – киң халык массаларын агитацияләүнең иң үтемле чарасы. Күпчелек музыкантлар бу басымны үз җилкәләрендә тоеп яшәргә һәм иҗат итәргә мәҗбүр булган. Агым җаена акмасаң – батарсың. Ә инде үз кыйбласына хыянәт итмәс өчен, хәйләгә барырга туры килгән чаклары да булган иҗат әһелләренең.

Музыка белгечләре арасында бер мәзәк хәл (булган хәлгә нигезләнгән, әлбәттә) сөйләк урынына йөри. Композиторлар берлеге утырышы. Яшь композитор тәнкыйтьчеләргә үзенең яңа әсәрен тәкъдим итә. Әсәр «Буада» дип атала. Тәнкыйтьчеләр әсәрне тыңлыйлар да, дулкынланып утырган композиторга шелтә белдерәләр: «Әсәрегез җилбәзәк, мәгънәсез. Аның идеясендә партиянең әйдәп баручы роле сизелми. Сез антисовет әсәр тудыргансыз!» (Ул елларда мондый бәя күп иҗат кешеләренең башын төрмәләрдә череткән – шуны да онытмаска кирәк!) Бу сүзләрне ишеткәч, совет җирлегендә яшәп тә, башкача фикерли торган Александр Ключарев кинәт кенә торып баса һәм ирония белән: «Моны менә ничек төзәтергә кирәк – атамасын үзгәртергә: әсәр «Буада» дип кенә түгел, ә «Колхоз буасында» дип аталырга тиеш!» Комиссия бу фикерне дәррәү куәтли һәм әсәрне дә хуп дип таба...

Кантатага килгәндә, ул операдан күпсанлы речитативлары һәм  күләме белән аерылып тора. Оратория кебек үк, совет заманында  зур үсеш алган жанр. Соңгы вакытта татар музыкасында Резеда Ахиярова, Луиза Батыр-Болгари, Мәсгудә Шәмсетдиновалар тарафыннан үстерелә. Бу жанрда Роза Мөхетдинова да эшли. Аның шагыйрь Сөләйман әсәрләре буенча иҗат ителгән «Тамырлар», «Иске Казан» кантаталары бар.

3 алтын кагыйдә

Ярар, теория белән аз-маз таныштык. Ә практика? «Опера тыңлый беләсеңме?» ‒ дип башлаган идем ләбаса сүземне. Чынлап та, опера тыңлауның үз нечкәлекләре, кагыйдәләре бар. Иң беренче чиратта, театрга барып тыңлау турында сүз бара, чөнки зәвыкны тәрбияләү өчен нәкъ менә шул югары сәнгать атмосферасын татып карау кирәк! Башта ук шуңа күнексәң, өйдә тыңлаганда да әлеге рух сакланачак. Ә Опера театрына барганда әзерлекле булыр өчен, 3 төп кагыйдәне үтәү зарур:

1нче кагыйдә. Билет хәстәрен алдан күреп куй! Театр элгечтән башланса, опера билет алу көненнән башлана. Казанда, Питердагы сыман, мәдәнияткә омтылучан халык яши... икән. Моны билетларның ялт итеп сатудан юкка чыгуыннан аңлап була. Гадәттә, яхшырак урыннарны алыр өчен, яисә арзанлырак урыннарга өлгерер өчен, билетларны бер ай алдан алалар. Бу кагыйдә (опера өлкәсендә) – бөтен дөньяга хас.

2нче кагыйдә. Либреттоны өйрән! Операга билетларны алгач та, яисә опера башланыр алдыннан, сезгә  либретто бирәләр. Либретто – операның сюжеты, кыскача эчтәлек. Либретто сезгә сәхнәдә әлеге моментта нәрсә турында җырланганын аңларга ярдәм итәчәк, чөнки җыр аша гына опера әсәрен аңлап булмый. Бигрәк тә әзерлегең булмаганда, беренче баруларда. Текст кирәк. Либреттода һәрбер акт, һәрбер геройның ария-ариозасы шәрехләнгән була.

3нче кагыйдә. Dress code! Опера – академик сәнгать төре. Опера җырчылары син тыңлаган рок артистларга караганда да күбрәк эшлиләр, акчаны да  күбрәк алалар (Анна Нетребко елына кимендә 3.75 миллион доллар акча эшли), кием-гримнары да панклардан бер дә калышмый (ышанмасаң, Моцартның «Волшебная флейта»сын кара). Сәхнәдә алар җырчы да, биюче дә, актер да... Һәм тагын бер плюс – аларның исемнәре мәңгеләшәчәк. Классик музыка үз башкаручыларын онытмый. Шуңа күрә, бу югары сәнгать вәкилләренә хөрмәт йөзеннән, операга соңга калырга ярамый! Тагын бер таләп – смокинг, кызлар өчен ‒ кичке күлмәк.

Опера вакытында йоклап китмәс өчен иң файдалы киңәш – операның тарихын өйдә үк өйрәнергә. Һәрбер даһи операның даһи тарихы була. Әгәр дә син аны алдан өйрәнеп килсәң, операны кызыксынып, һәрбер нотасыннан мәгънә эзләп тыңлаячаксың.

Опера сәнгате белән танышуны нинди опералардан башларга соң? Әлбәттә, иң атаклы, иң күп шөһрәт казанганнардан. Юкка гына алар «классика» дип исәпләнми бит инде!

P.S. Кызлар, егетләрнең түземлеген белергә теләсәгез, ә уртак тормышта кирәкле сыйфатларның топ-рейтингында түзем булу иң кирәкле сыйфатларның берсе, егетләрегезне операга алып барыгыз!

 

Дөнья классикасы

top 

  1. Жорж Бизе. «Кармен».

  2. Джузеппе Верди. «Травиата», «Риголетто», «Аида», «Отелло». (Сүз уңаеннан: опера сәнгате дөньясында Джузеппе Вердины «Опера патшасы» дип йөртәләр.)

  3. Джоаккино Россини. «Севильский цирюльник».

  4. Вольфганг Амадей Моцарт. «Свадьба Фигаро», «Волшебная флейта».

  5. Петр Ильич Чайковский. «Евгений Онегин».

  6. Нәҗип Җиһанов. «Алтынчәч», «Муса Җәлил».

  7. Гаэтано Доницетти. «Лючия ди Ламмермур».

  8. Джаккомо Пуччини. «Тоска», «Мадам Баттерфляй».

  9. Резеда Ахиярова. «Шагыйрь мәхәббәте».

  10. Рихард Вагнер. «Кольцо нибелунга», «Тристан и Изольда».


[gallery size="medium" ids="2508,2506,2505,2504,2503,2502"]

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    2266
    1
    29
  • 12 октябрь 2019 - 11:30
    БУШ ЙОРТ Туганыннан артык күреп яраткан күршесе Зөһрә карчык үлеп, өч-дүрт ел үтүгә, аның өен авылның теге башында яшәгән ике балалы, яше утыздан арткан Зөлфәт сатып алгач, ялгызы яшәп яткан Гөлсемнең тынычлыгы югалды. Зөлфәтнең авыл халкына ясаган этлекләрен күреп-ишетеп белгән хатын, яңа күршеләре белән бик якыннан аралашмаса да, йорт-бакчалары терәлеп торгач, алардан качып та яши алмады.
    2001
    0
    15
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1964
    0
    14
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1863
    2
    24
  • 13 октябрь 2019 - 16:16
    ТУГАННАР Хәрби хезмәтнең ярты срогын диярлек бер кисәтү-искәрмәсез үтәгән Айратны часть командиры үзенә чакырып алды. “Рядовой Галимов, менә сиңа чираттан тыш ялга приказ. Вакытында килеп җит”,- дип искәртте. Туган өенә кайтып килергә бик өметләнсә дә, егет бу мәсьәлә болай тиз генә чишелер дип көтмәгән иде. Әнә, хезмәткә аннан алда алынган иптәшләренең дә кайберсе әле ялга кайтмаган.
    1641
    1
    34

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    207
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    273
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019