«КАРА РОМАН» РОМАНТИКАСЫ»

Стивен Кинг әсәрләре языла башлаганчы бер гасыр элек үк «ужастиклар» жанры инде популяр була. Аларны «кара роман» дип атыйлар. Тора-бара бу «зәхмәт» бөтен Европаны, Американы... Дөньяны яулап ала.   

Кайда? Кайчан? Ничек?

Готик роман XVIII гасыр азагында Англиядә барлыкка килә, аннан Франциядә популярлашып китә. Аның барлыкка килүенә фәнни-техник революция һәм промышленность өлкәсендәге алга китеш «гаепле» дип саныйлар. Имеш, рациональлек һәм прагматизмга корылган җәмгыятьтә кеше акыл һәм аң белән генә үлчәнми торган кыйммәтләрне эзли башлый. Фантазиясен эшкә җигә. Шулай итеп, һәртөрле фантасмагорияләр, аңлатып булмый торган сәер хәлләр, мистик күренешләр модага керә.

Баксаң, кеше фантазиясе шулкадәр бай икән! Бүгенге информацион ташкын һәм сату-алу заманын хәтерләтә түгелме бу? Без дә бит бер дә юктан гына «ужастиклар» һәм мистика белән мавыкмыйбыз.

Инглиз язучыларын борынгы кельт һәм скандинав легендалары кызыксындыра башлый, классик (грек һәм рим культурасы аша килгән) мифология, киресенчә, инкарь ителә. Бу чорда Европаны өр-яңа «зәхмәт» басып ала – урта гасыр замокларында яшәүче тынгысыз өрәкләр, кабер ташлары, хәрабәләр белән үлеп кызыксына башлыйлар. Шул исәптән, үлемнең үзе белән дә. Кызыксыну нәтиҗәсе буларак шигърияттә фәлсәфи-меланхолик лирика барлыкка килә, ә прозада «готик роман» жанры ярала.

Өрәкләр белән тулы дөнья

Готик романга нигез салучы – Хорас Уолпол. 1764нче елда ул «Замок Отранто» дип аталган әсәрен бастыра һәм аны «готик тарих» дип атый. Уолпол готиканы әдәби стиль буларак кына түгел, ә дөньяны күзаллау рәвеше буларак та модага кертеп җибәрә. Үзе яшәячәк йортын да готик замокка охшатып төзи. «Замок Отранто»ны ул чорда халык егылып укый. Ахыр чиктә, бу романның популярлыгы күпләрне Уолпол артыннан иярергә өнди дә инде.

Серләр. Готик жанрның тагын бер остасы Анна Радклифф өстенлекне нәкъ менә аларга бирә. Радклифф әсәрләренең барысы да диярлек явызлык һәм игелек, мәкер һәм намус каршылыгына корылган. Ул готиканың классик антуражы белән эш итә: замок, хәрабәләр, җир асты юллары, шомлы табигать һ.б.
Мэтью Грегори Льюисның «Монах» әсәре – «кара роман» жанрының иң куркынычы. Льюис готик романга явыз көчләрне кертә, үлемне һәм мәетләрне эстетик категориягә әйләндерә. «Монах»ның авторы мәетләрнең таркалып ятуын үтә дә тәфсилләп, яратып диярлек сурәтләп калдырган. Ул чакта бу бик күпләрне шок хәлендә калдырса да, бүген гадәти хәл буларак кабул ителә. Хоррор жанрында язылган әсәрләрнең һәм төшерелгән фильмнарның берсе дә мондый «фишка»сыз түгел бит хәзер. Менә кайда икән аларның чишмә башы...

Мэри Шеллиның атаклы «Франкенштейн» романы готика жанрына «байронча герой»ны һәм романтиклар фәлсәфәсен алып килә. Бу романда тышкы готик элементлардан бигрәк, геройларның эчке кичерешләрендә булган үзгәреш кызыклы. Мэри Шеллиның геройлары, максатына ирешер өчен, табигатьнең үзе, югары көчләр белән дә якалашырга әзер. Әмма үлгән кешеләрнең калдыкларын җыеп, үз куллары белән яңа «адәми зат» тудырган Франкенштейнга бу ачышы бик күп бәхетсезлекләр алып килә. Әсәрдә ак һәм кара көрәше түгел, ә хакыйкатьнең күпкә катлаулырак булуы ачыла.

Эмили Бронтеның «Грозовой перевал»ы һәм Шарлотта Бронтеның «Джен Эйр»ын укып карамаган кеше юктыр дип уйлыйм. Алар да инглиз готик романы традициясендә язылган әсәрләр. Апалы-сеңелле Бронтелар готик жанрны психологик эчтәлек белән баеталар.

Готика эстетикасын алга таба Оскар Уайльд, Эдгар По, Брэм Стокер дәвам итә. Эдгар По Америка әдәбиятында бу жанрны беренчеләрдән булып үстерүче. Брэм Стокер өрәкләр белән тулы «кара роман» дөньясына вампирларны да кертеп җибәрә. Шулай итеп, вампирлар турындагы сагалар готиканың аерылгысыз элементына әверелә.

Ч. Диккенс, Р.Л. Стивенсон, Генри Джеймс әсәрләрендә дә готика үзен сиздерә. ХХ гасырда готик романнан «роман ужасов» төре үсеп чыга. Лавкрафт, Р. Блох, С. Кингтан соң гына да бу жанрда бик күп яңалык булды инде.

Соңгы арада инглиз готик романын классик вариантта яңартырга теләгән авторлар да табыла башлады. Д. Сеттерфильдның «Тринадцатая сказка», Д. Харрисның «Спи, бледная сестра», Ф. Хиггинсның «Черная книга секретов» романнары шул турыда сөйли.

Пейзаж турында...

Готик жанр «кара символика» белән генә эш итеп калмый, ул әдәбиятка башка бик күп яңалык та алып килә. Нәкъ менә готик жанр әдәби әсәрне интригалы итәргә, кульминация һәм чишелешкә аеруча игътибарлы булырга өйрәтә. Бу жанрны сайлаган язучы детектив фикерләвенә дә ия булырга тиеш, чөнки күпчелек готик романнарда вакыйгалар шулкадәр чуалышып беткән була, аларның очына чыгу, атаклы Шерлок Холмс әйтмешли, дедукция методыннан башка мөмкин эш түгел. Әйтик, сүз бик борынгы бер монастырьдагы сәер хәлләр (кешеләр югала яки аларның өзгәләп ташланган гәүдәсен һәр иртә монастырь капкалары каршында табып алалар) турында бара ди. Әсәрнең герое, әлбәттә, бу серне чишәргә алыначак. Аның юлында каршылык арты каршылык очраячак... Язучы укучының игътибарын җәлеп итү һәм аны мавыктыру өчен барын да эшли – бер интригага икенчесе өстәлә, көтелмәгән чишелешләр тәкъдим ителә, әмма иң мөһиме барыбер сер булып кала. Шулай – азаккача. Әле бу хәлләр менә дигән декорацияләр һәм табигать күренешләре фонында бара бит! Пейзажны әйтүем. Нәкъ менә готик романда пейзаж, табигать күренеше генә булып калмыйча, вакыйгалар үстерелешенә дә йогынты ясый башлый. Монда җил улавы, тәрәзәгә ботакларның кагылуы да юкка гына түгел. Мәсәлән, «Грозовой перевал» романында тәрәзәгә бәргәләнгән ботаклар хатын-кыз куллары булып әверелә һәм Хитклифка үлем китерә.

Вакыйга һичшиксез замокта барырга тиеш!

Инглиз готикасы булсын да, вакыйга борынгы өрәкләре, серләре белән тирә-юньне шомландырып торган замокта бармасын инде! Күпчелек әдәбият галимнәре готик романны готик итүче элементларның берсе нәкъ менә замок, ди. Замок түгел икән, борынгы корылма, хәрабәләр булса да ярый. Юк икән инде, монастырь, аббатлык, һәм бик күп коридорлары, серле подваллары, бүлмәләре, шыгырдап торган баскычлары, өрәкләре булган йорт та бара.

Ә икенче элемент – кылган гамәлләре белән башкаларның тормышын бозып торучы явыз герой. Ул булмаса, готик романның интригасы да булмас иде.

Замоктан – беркая да!

Готик романның авторы геройга уенның шартларын катгый куя: уен өчен махсус урын бар (замок, аббатлык, монастырь һ.б.), көрәшер өчен каршылык, көч бар (явыз герой), җиңәр өчен максат бар (гадәттә, героиня, әмма борынгы кулъязма, манускриптлар, яки башваткыч та булырга мөмкин). Герой бу «ябык пространство»дан беркая да чыгып ычкына алмаслык булырга тиеш. Ул тарыган маҗаралар, чишкән интригаларны күзәткән укучы ахырда йә бик тә гадәти, йә, киресенчә, көтелмәгән финалга (шәрехкә) юлыгачак.

P.S. Готик роман – режиссерлар өчен менә дигән табыш. Шуңа да аларны бик теләп экранлаштыралар. Кайберләренең дистәләгән варианты бар. Тик шулай да инглиз готикасын экраннан түгел, ә китап битләреннән кабул итү яхшырак. Чөнки... борынгылык рухы бөркелеп торган романнарның романтикасы нәкъ менә китапларда яши.

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2624
    1
    55
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    2077
    1
    25
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1842
    0
    14
  • 12 октябрь 2019 - 11:30
    БУШ ЙОРТ Туганыннан артык күреп яраткан күршесе Зөһрә карчык үлеп, өч-дүрт ел үтүгә, аның өен авылның теге башында яшәгән ике балалы, яше утыздан арткан Зөлфәт сатып алгач, ялгызы яшәп яткан Гөлсемнең тынычлыгы югалды. Зөлфәтнең авыл халкына ясаган этлекләрен күреп-ишетеп белгән хатын, яңа күршеләре белән бик якыннан аралашмаса да, йорт-бакчалары терәлеп торгач, алардан качып та яши алмады.
    1799
    0
    15
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1715
    2
    24

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    147
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    215
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019