«ЙОЛДЫЗЛАР АЧУЧЫ ЕГЕТ»

Ә синең төнге күктәге йолдызларны санаганың бармы? Баксаң, кеше күзе таный алырлык 5 000 йолдыз гына бар икән анда. Шуларның күпмесен бүләк итәргә сүз биргәнең бар, үзеңә күпмене бүләк иттеләр?

Барысы да алай ук җиңел түгел: безгә иң якын йолдыз – кояш, һәм аның авырлыгы җир шарыныкыннан 333 мең тапкырга күбрәк. Җитмәсә, аралар да якын түгел. Күктә килеш кенә бүләк итәм дисәң дә, сиңа кадәр берәрсенең, алданрак өлгереп, башкага бүләк итеп куйган булуы ихтимал. Иң яхшысы – беркем күрмәгән яңа йолдыз ачу, үзеңнеке булсын! Барлык йолдызларны ачып бетергәннәр инде, дияргә ашыкма. Күптән түгел генә Казан егете Илһам Галиуллин яңа куш йолдыз ачып, астрономия дөньясын шаккатырды. Илһам үз ачышы турында игълан иткәч, башта күпләр ышанмый. Бәлки, ялгышкандыр, алдагандыр, бәлки, диючеләр дә аз булмый. Танылган галимнәр 19 яшьлек егетнең фәнни эшен тикшерергә алына: туплаган материалларын, фотоларны кат-кат карыйлар. Баксаң, чыннан да яңа йолдыз икән! Илһамның әйтүенчә, берничә ел күзәтүләр алып бару нәтиҗәсе бу.

– Күк йөзе фотоларындагы балкышларны тикшергәч, йолдыз табылды. Шуннан дөнья каталоглары буенча тикшереп карадым: миңа кадәр аны беркемнең дә ачмаган булуы кирәк иде. Шулай булып та чыкты. Ә соңыннан инде – рәсми як: регистрация үтәргә кирәк, шул рәвешле ачышны теркәп куялар.

Илһам башта йолдызга әти-әнисе исемен бирергә тели. Тик, кызганыч, кагыйдәсе бар икән: һәр ачылган йолдызга чираттагы номер сугыла.

Үз ачышы белән дөньякүләм конференциядә дә катнаша Илһам: Аризона штатындагы Феникс шәһәрендә танылган галимнәр каршында чыгыш ясап, Американың физика укытучылары ассоциациясе һәм Американың физика җәмгыятенең махсус бүләген алып кайта.

–  Йолдызлар белән кызыксыну каян килеп чыкты соң? Әти-әниеңнең беренче тәэсирләре нинди булды?

– Кече Университет каршындагы астрономия кафедрасы оештырган түгәрәккә йөрүдән башланып китте барысы да, – ди Илһам. – Безне анда беренче тапкыр физика укытучысы алып килгән иде. Дәрес темасына туры китереп оештырылган экскурсия бик нык тәэсир итте миңа. Тирә-юнемдәгеләр йолдыз ачуымны белгәч, әллә нәрсә үзгәрмәде, әти-әнинең дә беренче реакциясе гадәти иде. Әйтерсең, шулай тиеш тә!

– Әгәр берәрсе заманында син йцргщн  түгәрәккә йөрергә теләсә, нишләргә тиеш?

– Астрономия мәктәбенә сентябрь аеннан башлап мөрәҗәгать итә аласыз. Анда эш ике юнәлештә алып барыла: олимпиадага һәм фәнни-гамәли конференцияләргә әзерләнү. Укучы үзе кызыксынган өлкәне билгели, күзәтүләр алып бара, җитәкчесе белән киңәшә, ә болай тәүлекләр буе утыру мәҗбүри түгел. Кайвакыт форум, экспедицияләргә чыгабыз. Минем фотолар, мәсәлән, 2010 елда Кырымда төшерелгән. Мин аларны кат-кат өйрәндем дә, соңыннан Америкадагы астрономнар берлегенә фәнни эшемне юлладым. Анда йолдызның координатлары, балкыш ешлыгы һәм башка параметрлары язылган. Астрономнар тикшерделәр, өйрәнделәр һәм җавап бирделәр. Әмма аларга үз күзәтүләреңне җибәрергә теләсәң, белешергә кирәк, чөнки стандартлар ел саен диярлек үзгәреп тора.

– Сез төшерә торган камералар гади генә түгелдер инде...

– Әйе, махсус җайланмалар. Гади фотоаппарат белән астрономнар файдалана алырлык фотоларны төшерү мөмкин түгел диярлек. Шулай ук, астрономик камераларны да гадәти тормышта кулланып булмый. Гади кеше кулына керсә, бәлки, ул бер генә нәрсә дә аңламас иде. Ә астроном, шул ук рәсемне күзәтеп, өйрәнеп, фәнни ачыш ясый ала. Мин өйрәнгән фотолар, мәсәлән, ПЗС-камера ярдәмендә ясалган. Гадиләштерсәк, аны матрицалы кара тартма һәм телескоп кебек күзаллый аласыз. Астрономнарның кайбер җиһазлары үзе белән йөртә алырлык булса, кайберләре зур бер йорт кадәрле.

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2364
    1
    48
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    1805
    1
    23
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1704
    0
    12
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1528
    2
    22
  • 17 сентябрь 2019 - 10:59
    УКЫТУЧЫЛАР КӨНЕНӘ ШИГЫРЬЛӘР Шытым салып нәни йөрәгемә, Белем дөньясына озатучы. Һәр уңышым саен сөенүче Бары Сез ул, минем Укытучым!
    1441
    0
    0

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    129
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    199
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019