ТАТАРСТАНДАГЫ 10 ҺӨНӘРЧЕЛЕК ТРАДИЦИЯСЕ

Татарстанның һөнәрчелек традицияләре милли киемдә, бизәнү әйберләрендә, йорт бизәгендә, сувенирларда, хәтта заманча модада да яши. Бер карасаң – калфактагы энҗе, икенче карасаң – читектәге күн бизәк, өченче карасаң – авыл йорты тәрәзәсендәге агач ую. Боларның һәрберсе кул хезмәте, осталык һәм зәвык турында сөйли.

1. Чигү

Чигү – татар декоратив-гамәли сәнгатенең иң таныш төрләренең берсе. Элек чигү белән сөлгеләр, ашъяулыклар, намазлыклар, пәрдәләр, киемнәр, баш киемнәре, сумкалар бизәлгән. Чигелгән әйбер матурлык өчен генә түгел, йорт хуҗаларының зәвыгын, пөхтәлеген, гаилә традициясен дә күрсәткән.

Татар чигүендә чәчәк-үсемлек бизәкләре еш очрый: лалә, яфрак, ботак, чәчәк бәйләме. Шуңа күрә татар орнаментына карасаң, анда табигать белән бәйләнеш бик көчле сизелә.

2. Алтын җеп белән чигү

Алтын җеп белән чигү – иң затлы һөнәрләрнең берсе. Мондый чигүдә алтынсу, көмешсу җепләр, канитель, мәрҗән, энҗе, ялтыравыклы бизәкләр кулланылган. Ул бигрәк тә калфак, түбәтәй, камзул, бархат аяк киеме, туй әйберләрен бизәүдә киң таралган.

Мондый әйберләрне эшләү бик зур сабырлык сорый: бер кечкенә генә бизәк өчен дә күп вакыт, төгәллек һәм күз нуры кирәк. Шуңа күрә алтын җеп белән чигелгән калфак яки түбәтәй элек тә кыйммәтле әйбер саналган, хәзер дә ул милли образның иң күркәм өлешләренең берсе булып кала.

3. Күн мозаикасы

Күн мозаикасы – татар сәнгатенең иң үзенчәлекле юнәлешләренең берсе. Аның асылы шунда: төрле төстәге күн кисәкләре бизәк буенча киселә, аннары алар бер-берсенә тегеп тоташтырыла. Нәтиҗәдә күн өстендә чәчәкле, дулкынлы, үсемлекле, геометрик бизәкләр барлыкка килә.

Бу техника күбрәк милли аяк киеме – читек һәм ичекләр аша таныш. Әмма күн мозаикасы аяк киеме белән генә чикләнми: бүген аны сумкаларда, панноларда, сувенирларда, интерьер бизәлешендә дә кулланалар.

4. Читек һәм ичек ясау

Читек – татар милли киеменең иң матур өлешләренең берсе. Бизәкле күн читекләр элек бәйрәм киеме буларак та, дәрәҗә күрсәткече буларак та кабул ителгән. Аларны эшләү өчен күнне әзерләү, бизәк төшерү, кисү, тегү, аяк киеме формасына китерү кебек күп этаплар кирәк булган.

Читекнең матурлыгы бизәктә генә түгел, аның уңайлылыгында да. Йомшак күн, төгәл тегү, аякка ятып торган форма – болар барысы да остадан зур тәҗрибә таләп иткән.

5. Зәркәнчелек

Татар зәркәнчелеге – көмеш, алтын, асылташлар, вак бизәкләр дөньясы. Зәркән осталары алка, беләзек, муенса, чулпы, хәситә, йөзек, яка каптырмалары, декоратив төймәләр ясаган. Кайбер бизәнү әйберләре киемне тулыландырган, ә кайберләре саклагыч мәгънә дә йөрткән.

Татар зәркәнчелегендә филигрань, бөртекләү, уеплау, каралту, ташлар белән бизәү кебек техникалар кулланылган. Кечкенә генә бизәккә карасаң да, анда никадәр нечкә кул эше ятканын күрергә була.

6. Агач ую

Агач ую – авыл һәм шәһәр йортлары бизәлешендә аеруча күренгән традиция. Элек тәрәзә йөзлекләре, капкалар, ишекләр, өй кәрнизләре, веранда детальләре агач бизәкләр белән эшләнгән. Бу йортны матурлау гына түгел, хуҗаның осталыгын һәм йортка мөнәсәбәтен дә күрсәткән.

Агач уюда үсемлек, кояш, дулкын, геометрик мотивлар очрый. Кайбер авылларда әле дә иске йортларның тәрәзә йөзлекләренә карап, бу традициянең никадәр бай булуын күрергә мөмкин.

7. Туку

Туку – көнкүреш белән турыдан-туры бәйле һөнәр. Элек өйдә сөлге, ашъяулык, палас, келәм, тукыма, кием өчен материаллар тукылган. Кулдан тукылган әйберләр озак хезмәт иткән, аларда гаилә, йорт, көндәлек тормыш җылысы сакланган.

Татар тукымаларында бизәкләр еш кына кабатланучы ритмга корылган: сызыклар, шакмаклар, үсемлек мотивлары. Бу әйберләр йортны бизәгән дә, көндәлек тормышта кулланылган да.

8. Киез басу

Киез басу – йон белән эшләү традициясе. Сарык йоныннан киез, палас, аяк киеме, көнкүреш әйберләре ясалган. Бу һөнәр салкын климатта аеруча кирәк булган: киез җылыны яхшы саклый, нык һәм уңайлы материал санала.

Бүген дә киез басу югалмаган. Осталар аннан сувенирлар, бизәнү әйберләре, сумкалар, интерьер өчен декоратив предметлар ясый. Ягъни борынгы технология хәзер заманча дизайн белән кушыла.

9. Калфак тегү һәм бизәү

Калфак – татар хатын-кызларының иң танылган баш киемнәренең берсе. Ул төрле формада, төрле материалдан тегелгән: бәрхет, ефәк, парча, йомшак тукымалар кулланылган. Калфакны алтын җеп, энҗе, мәрҗән, канитель, чәчәкле бизәкләр белән бизәгәннәр.

Калфак – гади аксессуар гына түгел. Ул милли образның үзәге булырга мөмкин. Бүген калфакны сәхнәдә генә түгел, фотосессияләрдә, милли бәйрәмнәрдә, заманча кием белән кушып та күрергә була.

10. Түбәтәй һәм кәләпүш ясау

Түбәтәй – ир-атларның милли баш киеме буларак билгеле, әмма аны кызлар да заманча образларда куллана. Түбәтәй гадәттә бәрхеттән, тукымадан тегелә, өсте чигү, алтын җеп, мәрҗән, геометрик яки үсемлек бизәкләре белән бизәлә.

Кәләпүш – түбәтәйнең бер төре буларак та телгә алына. Ул да шәһәр татарлары мәдәниятендә киң таралган баш киемнәрдән саналган. Түбәтәй һәм кәләпүшләр аша без татар орнаментының бик җыйнак, ләкин тәэсирле формасын күрәбез: кечкенә генә баш киемендә бөтен бер бизәк теле яши.