ТАТАР ӘДӘБИЯТЫННАН ҺӘРКЕМ УКЫРГА ТИЕШЛЕ 5 ӘСӘР

Татар әдәбиятында бүген дә актуаль яңгырый торган сораулар бар: кеше үз тормышын үзе сайлый аламы, мәхәббәт бәхет өчен җитәме, гаиләдә якынлык ничек югала, туган тел һәм тамырлар ни өчен мөһим, югалту белән ничек яшәргә? Шуңа күрә бу әсәрләрне «классика булганга» гына түгел, үзең турында да нидер аңлар өчен укырга була.

1. Фатих Әмирхан – «Хәят»

Әсәрнең үзәгендә – яшь кыз Хәят. Ул белемле, матур, кызыксынучан, яңа тормышка тартылучы кеше. Ләкин аның теләкләре белән ул яшәгән җәмгыять кагыйдәләре арасында зур каршылык бар.

Хәят кемне яратырга, кем белән гаилә корырга, ничек яшәргә тиеш – боларның барысын да үзе хәл итәргә тели. Әмма хатын-кызның иреге бик чикле булган мохиттә бу гади теләк түгел, ә эчке көрәшкә әйләнә.

Повесть мәхәббәт турында гына түгел. Ул кешенең шәхси иреге, сайлау мөмкинлеге, җәмгыять басымы турында. Бүген дә яшь кешегә еш кына «менә шулай дөрес», «болай яшәргә кирәк» дип әйтәләр. Шуңа күрә Хәятнең эчке каршылыгы хәзер дә аңлашыла.

2. Гадел Кутуй – «Тапшырылмаган хатлар»

Бу әсәрдә мәхәббәтнең матур башлануы гына түгел, аның ялгышуга әйләнүе дә күрсәтелә.

Әсәрнең төп герое Галия үзенең тормышын, мәхәббәтен, гаиләсен искә төшерә. Ул бер вакытта үз хисләренә ышана, зур өметләр белән гаилә кора. Әмма тора-бара мәхәббәт турында хыял белән чын тормыш арасында зур аерма барлыгы ачыла.

«Тапшырылмаган хатлар»ны кызыклы итә торган нәрсә – әсәрнең эчкерсезлеге. Галия үзенең ялгышларын да яшерми, авырлыкларын да матурлап күрсәтми. Ул ярату белән үзеңне югалтуның бер үк нәрсә түгеллеген аңлый.

Әсәрдә хатын-кызның үз кадерен белүе, белем һәм хезмәтнең әһәмияте, бала алдында җаваплылык кебек темалар да күтәрелә.

3. Әмирхан Еники – «Әйтелмәгән васыять»

Әкрен, тыныч язылган, ләкин бик тирән әсәр.

Акъәби – гомерен гаиләсенә, балаларына багышлаган ана. Балалары үсеп шәһәрдә яши башлый, яңа тормышка ияләшә. Алар әниләрен ярата кебек, ләкин шул ук вакытта туган телдән, авылдан, милли гореф-гадәтләрдән ерагая.

Әсәрнең иң авыр ягы да шунда: биредә ачы конфликт юк. Балалар начар кешеләр түгел. Алар бары тик башка дөньяда яши башлаган.

Әмма бу ераклашу әкренләп буыннар арасындагы бәйләнешнең өзелүенә китерә.

«Әйтелмәгән васыять»тә васыять – сүз белән әйтелгән соңгы теләк кенә түгел. Ул буыннан буынга тапшырыла торган тел, хәтер, гореф-гадәт, яшәү рәвеше.

4. Галимҗан Ибраһимов – «Алмачуар»

Беренче карашка бу малай һәм аның аты турында гади генә хикәя кебек.

Ләкин «Алмачуар» – балачакның бик саф һәм бер үк вакытта бик авыр хисләре турында әсәр.

Төп герой Алмачуарны бик ярата. Ат аның өчен мал гына түгел – горурлык, дус, хыялның бер өлеше. Ул аның белән ярышырга, җиңәргә, үзен күрсәтергә тели.

Шуңа күрә әсәрдәге вакыйгалар укучыга бик якын кабул ителә. Чөнки балачакта без дә берәр әйберне, җәнлекне, кешене бөтен дөньядан артыграк ярата алабыз.

«Алмачуар» шатлык, өмет, бәйгеләшү рухы турында сөйли. Әмма әсәрнең иң көчле темасы – югалту.

Кеше яраткан нәрсәсен югалткач кинәт үсеп киткәндәй була. Дөньяның һәрвакыт гадел түгеллеген беренче тапкыр аңлый.

5. Мөхәммәт Мәһдиев – «Без – кырык беренче ел балалары»

Сугыш турында әсәрләрне күз алдына китергәндә без еш кына фронт, үлем, зур батырлыклар турында уйлыйбыз.

Ә Мөхәммәт Мәһдиев сугыш елларын башка яктан күрсәтә: яшьләр күзлегеннән.

Аның геройлары укый, дуслаша, шаяра, ачлыктан һәм авыр тормыштан интегә, әмма шул ук вакытта яшь булып кала. Аларның хыяллары, оялуы, беренче хисләре, көлкеле хәлләре бар.

Шуңа әсәр бик тере тоела.

Автор сугышны патетикасыз күрсәтә. Авырлык бар, ләкин кешеләр барыбер яшәргә тырыша. Алар көлү сәләтен дә, дуслыкны да югалтмый.

Повестьның көче – зур тарихи вакыйганы гади кешеләр язмышы аша күрсәтүдә.