НИГӘ АВГУСТТА КҮКТӘ МЕТЕОРЛАР КҮП?

Август төнендә күккә карап торганда кинәт кенә якты сызык сызылып китә. «Йолдыз атылды! Теләк телә!» – дияргә өлгерәсең. Ләкин чынлыкта йолдыз беркая да төшми. Без күргән якты эз – Җир атмосферасына зур тизлек белән килеп кергән кечкенә космик кисәкчек, ягъни метеор. Ә нигә алар августта аеруча күп күренә? Моның җавабы йолдызларда түгел, ә Җирнең Кояш тирәсендә хәрәкәт итүендә.

Җир космик тузан болыты аша очып үтә

Кометалар Кояшка якынлашканда җылына һәм үз артыннан тузан, боз һәм вак таш кисәкчекләреннән торган озын эз калдыра. Җир Кояш тирәсендәге юлыннан барганда ел саен шушы эзләрнең кайберләре аша үтә.

Август уртасында планетабыз Свифт – Таттл кометасы калдырган кисәкчекләр агымына килеп керә. Бу вак кисәкчекләр атмосферага секундына якынча 59 километр тизлек белән бәрелә. Алар җылына, таркала һәм күктә берничә секундлык якты эз барлыкка китерә. Без аны «атылган йолдыз» дип атыйбыз.

Димәк, августта йолдызлар күбрәк «төшми». Бары тик Җирнең орбитасы комета калдырган тузан сукмагы белән очраша.

Бу метеорларның исеме – Персеидлар

Августтагы иң билгеле метеорлар агымы Персеидлар дип атала. Алар күктә Персей йолдызлыгы урнашкан яктан таралган кебек күренә. Шуңа күрә агымга да шул исем бирелгән.

Ләкин метеорлар Персей йолдызлыгыннан очып килми. Бу – перспектива нәтиҗәсе генә. Туры юлдан барган тимер юл рельслары еракта бер ноктада кушылган кебек күренә бит – метеорлар белән дә шундый ук хәл.

Персеидлар гадәттә июльнең икенче яртысында башлана һәм август ахырына кадәр дәвам итә. Иң актив вакытлары август уртасына туры килә. Августта башка кечерәк метеор агымнары да күзәтелә, әмма төп «күк тамашасын» нәкъ Персеидлар ясый.

Комета хәзер безнең яндамы?

Юк. Свифт – Таттл кометасының Кояш тирәсендә бер әйләнеш ясавы якынча 133 ел дәвам итә. Ул Кояш системасының эчке өлешенә соңгы тапкыр 1992 елда якынлашкан.

Ләкин комета үзе еракта булса да, аның элек калдырган тузан сукмагы космоста саклана. Җир ел саен шул сукмак аша уза һәм без Персеидларны кабат күрәбез.

Бу хәлне урманда машина узганнан соң һавада озак вакыт тузан торып калу белән чагыштырып була. Машина инде киткән, ә аның эзе әле һаман күренә.

Метеорлар куркынычмы?

Персеидларны барлыкка китерүче кисәкчекләрнең күбесе ком бөртеге кадәр генә була. Алар атмосферада таркалып бетә, шуңа күрә җиргә төшеп җитми.

Кайвакыт зуррак кисәкчекләр бик якты ут шары – болид барлыкка китерергә мөмкин. Мондый метеор гадәти якты эзгә караганда озаграк күренә һәм күктә төтенгә охшаган эз дә калдырырга мөмкин.

Өч сүзне бутамаска кирәк:

Метеороид – космоста очып йөргән вак таш яки тузан кисәкчеге.

Метеор – шул кисәкчек атмосферага кергәч күренгән якты эз.

Метеорит – атмосферада тулысынча таркалып бетмичә, Җир өслегенә төшеп җиткән кисәк.

Бер төндә ничә метеор күреп була?

Персеидлар иң актив чорында идеаль шартларда сәгатенә йөзгә якын метеорлык активлык күрсәтә ала. Әмма бу санны турыдан-туры «мин бер сәгатьтә йөз метеор күрәчәкмен» дип аңларга ярамый.

Чынлыктагы сан һава торышына, күкнең караңгылыгына, күзәтү урынына һәм метеорлар агымының активлыгына бәйле. Шәһәр утлары янында күктәге тонык метеорлар күренмәячәк. Шуңа күрә гадәти күзәтүче күпкә азрак санарга мөмкин.

Кайчак ун минут буе берни дә күренми, ә аннары бер минут эчендә берничә метеор сызылып үтә. Шуңа күрә сабырлык кирәк.

2026 елда кайчан карарга?

2026 елда Персеидларның иң актив вакыты 12 августтан 13 августка каршы төнгә туры килә. 12 августта яңа Ай булачак, шуңа күрә Ай яктысы метеорларны күзәтергә комачауламаска тиеш. Аяз һава булса, быелгы шартлар аеруча уңайлы булачак.

Карарга чыгу өчен:

• шәһәр утларыннан ераграк, ачык һәм куркынычсыз урын сайла;
• күзләр караңгылыкка ияләшсен өчен телефонга кимендә 20–30 минут карамаска тырыш;
• телескоп яки бинокль алма – алар күз күремен артык тарайта;
• күкнең бер генә ноктасына текәлмә, метеорлар төрле якта күренергә мөмкин;
• төн уртасыннан соң һәм таң алдыннан күкне күзәтү уңышлырак була.

Персей йолдызлыгы төньяк-көнчыгышта урнашса да, метеорларны аның нәкъ үзенә карап кына эзләргә кирәкми. Җылы кием, плед һәм бераз сабырлык күпкә файдалырак.

Теләк теләргә өлгерерсеңме?

Фән буенча, метеорның теләкләрне тормышка ашыра алуын раслаучы дәлилләр юк. Ләкин күктә секунд эчендә юкка чыккан якты эзне күрү – үзе үк сирәк һәм матур мизгел.

Шуңа күрә теләк теләргә дә була. Тик иң элек күккә карарга онытма: августтагы «атылган йолдызлар» – ерак кометаның Җиргә җибәргән күптәнге сәламе ул.