ДИАБЕТ БЕЛӘН АВЫРУЧЫ КЕШЕГӘ НИЧЕК ЯРДӘМ ИТӘРГӘ?

14 ноябрь – Бөтендөнья диабетка каршы көрәш көне. Бу авыру турында ишетмәгән кеше сирәктер. Әмма диабет белән яшәүче дустыңның кинәт хәле начарайса, нишләргә кирәклеген беләсеңме? Кайчак гади генә гамәлләр дә кеше гомерен саклап калырга мөмкин.

Диабет нәрсә ул?

Диабет – кандагы глюкоза (шикәр) күләменең артык югары булуы белән бәйле хроник авыру. Глюкоза – организмыбыз өчен төп энергия чыганакларының берсе. Аның күзәнәкләргә үтеп керүендә инсулин дигән гормон мөһим роль уйный. Диабет вакытында организм инсулинны җитәрлек җитештерми яки аны тиешенчә куллана алмый.

Диабетның иң киң таралган ике төре бар. Беренче тип диабет вакытында иммун системасы инсулин җитештерүче күзәнәкләргә һөҗүм итә. Бу төр еш кына балачакта яки яшүсмер чакта ачыклана, әмма теләсә кайсы яшьтә башланырга мөмкин. Мондый кешеләргә инсулинны даими кабул итәргә кирәк.

Икенче тип диабет вакытында организм инсулинны нәтиҗәле куллана алмый. Аның үсешенә нәселдәнлек, физик активлыкның аз булуы, артык тән авырлыгы һәм башка факторлар йогынты ясарга мөмкин.

Диабет турында бер ялгыш фикерне дә онытмаска кирәк: бу авыру күп конфет ашаганнан гына барлыкка килми. Бигрәк тә беренче тип диабетның килеп чыгуы баланың нәрсә ашавына бәйле түгел. Шуңа күрә диабет белән яшәүче кешене туклану гадәтләре өчен гаепләү дөрес түгел.

Диабет белән яшәүчеләр турында нәрсәләрне белергә кирәк?

Диабет йогышлы түгел. Ул кул бирешү, кочаклашу, уртак савыт-саба куллану аша күчми. Моннан тыш, диабет белән яшәүчеләрнең барысына да татлы ризыклар тулысынча тыелмаган. Аларга кандагы глюкоза күләмен, ризыктагы углеводларны һәм дәвалау тәртибен исәпкә алырга кирәк.

Диабет белән яшәү спорт белән шөгыльләнергә, сәяхәт итәргә, укырга яки актив тормыш алып барырга комачауламаска мөмкин. Әмма авыру даими игътибар таләп итә. Кайбер кешеләр махсус сенсор ярдәмендә глюкоза күләмен күзәтә, инсулин помпасы куллана яки инсулинны инъекция рәвешендә кертә.

Шунысы мөһим: диабетлы кешенең хәле һәрвакытта да тышкы кыяфәтеннән күренми. Ул үзен яхшы хис итәргә мөмкин, ә кайбер очракларда кандагы шикәр күләме кисәк үзгәрә. Мондый хәлдә янәшәдәгеләрнең дөрес ярдәм күрсәтә белүе аеруча әһәмиятле.

Кандагы шикәр төшсә, нишләргә?

Диабет белән яшәүче кешенең кинәт хәлсезләнүе сәбәпләренең берсе – гипогликемия, ягъни кандагы глюкоза күләменең артык төшүе. Гадәттә бу күрсәткеч 3,9 ммоль/лдан түбән булганда гипогликемия турында сүз бара.

Аның билгеләре төрле булырга мөмкин: кешенең куллары калтырый, салкын тир бәреп чыга, йөрәге еш тибә, башы әйләнә, ул кинәт ачлык яки көчле хәлсезлек тоя. Кайвакыт сөйләме бутала, игътибарын туплый алмый, гадәттәгечә булмаган хәрәкәтләр ясый башлый. Авыр очракларда кеше аңын югалтырга мөмкин.

Әгәр дустыңда шундый билгеләр күрсәң, иң элек аны утырт һәм янында кал. Мөмкинлек булса, кандагы глюкоза күләмен үлчәргә ярдәм ит.

Кеше аңында булса, йота алса һәм кандагы шикәре төшкән булса, аңа тиз үзләштерелә торган 15 грамм углевод бирергә кирәк. Моның өчен, мәсәлән, якынча 120 миллилитр гадәти җиләк-җимеш согы яки шикәрле газлы эчемлек ярый. Әгәр үлчәү мөмкинлеге булмаса, ләкин гипогликемия билгеләре ачык күренсә, ярдәмне кичектерергә ярамый.

15 минуттан соң глюкоза күләмен кабат тикшерергә кирәк. Ул һаман 3,9 ммоль/лдан түбән булса, тиз үзләштерелә торган углеводны кабат бирәләр. Бу «15/15 кагыйдәсе» дип атала. Әмма кечкенә балаларга кирәкле углевод күләме азрак булырга мөмкин, шуңа күрә алар өчен шәхси медицина күрсәтмәләре мөһим.

Шоколад беренче ярдәм өчен иң яхшы ризык түгел. Аның составындагы май шикәрнең үзләштерелүен акрынайта. Ә шикәрсез, диетик эчемлекләр гипогликемия вакытында ярдәм итми.

Кешенең хәле яхшырмаса, аңында буталчыклык көчәйсә яки ул йота алмаса, ашыгыч медицина ярдәме чакырырга кирәк.

Әгәр кеше аңын югалтса?

Иң мөһим кагыйдә – аңын югалткан кешегә авыз аша су, сок, шикәр яки башка ризык бирергә ярамый. Ул йота алмаганлыктан, тончыгырга мөмкин.

Мондый очракта кичекмәстән 112 номерына шалтырат. Кешенең сулыш алуын тикшер. Әгәр ул нормаль сулый икән, аны ян ягына яткыр һәм табиблар килгәнче хәлен күзәтеп тор.

Әгәр кеше нормаль суламаса, ашыгыч ярдәм диспетчеры күрсәтмәләре буенча йөрәк-үпкә реанимациясен башларга кирәк.

Кайбер диабет белән яшәүчеләр үзләре белән глюкагон дигән махсус дару йөртә. Ул кандагы шикәр артык төшкәндә кулланыла. Әгәр син аны ничек кулланырга өйрәтелгән булсаң, препаратның инструкциясе буенча ярдәм күрсәтә аласың. Әмма ашыгыч ярдәм чакыруны кичектерергә ярамый.

Кандагы шикәр күтәрелсә, нәрсә эшләргә?

Диабет вакытында капма-каршы хәл – гипергликемия, ягъни кандагы глюкоза күләменең артык күтәрелүе дә күзәтелергә мөмкин. Аның билгеләре арасында көчле сусау, бәдрәфкә еш йөрү, хәлсезлек һәм күз алдында тоныклану бар.

Кандагы шикәрнең бик югары булуы кайвакыт диабетик кетоацидоз дип аталган куркыныч хәлгә китерергә мөмкин. Ул бигрәк тә беренче тип диабет белән яшәүчеләрдә очрый. Кеше коса башласа, эче авыртса, сулышы гадәттәгедән тизрәк һәм тирәнрәк булса, авызыннан җиләк-җимешкә охшаш ис килсә яки аңы буталса, ашыгыч медицина ярдәме кирәк.

Шикәрнең күтәрелүен һәм төшүен тышкы билгеләрдән генә һәрвакыт аерып булмый. Шуңа күрә мөмкин булганда глюкоза күләмен үлчәү мөһим. Башка кешегә үз белдегең белән инсулин кадау ярамый. Инсулинның дөрес сайланмаган дозасы кандагы шикәрне куркыныч дәрәҗәгә кадәр төшерергә мөмкин.

Диабет белән яшәүче дустыңа ничек терәк булырга?

Диабет белән яшәгән кеше өчен көн саен глюкоза күләмен күзәтү, туклануны һәм физик активлыкны исәпкә алу гадәти тормышның бер өлешенә әверелә. Әмма бу аның һәр адымын башкалар контрольдә тотарга тиеш дигән сүз түгел.

Дустыңның нәрсә ашавын тикшереп тору, инсулин кадавы турында урынсыз сораулар бирү яки аны башкалар алдында уңайсыз хәлгә кую кирәкми. Аның каравы, «Хәлең начарайса, мин сиңа ничек ярдәм итә алам?» дип алдан сорашу файдалы булыр.

Бәлки, дустың үзендә һәрвакыт сок яки глюкоза таблеткалары йөртәдер. Бәлки, аның телефонында шикәр күләме турында хәбәр бирүче кушымта бардыр. Мондый мәгълүматны белү гадәттән тыш хәлдә югалып калмаска ярдәм итә.

Диабет белән яшәүче кешегә иң элек авыруы белән түгел, ә башка кешеләр кебек үк кызыксынулары, хыяллары һәм планнары булган шәхес итеп карарга кирәк. Ә беренче ярдәм күрсәтү кагыйдәләрен белү һәркемгә файдалы. Чөнки бер көнне бу белем синең янәшәңдәге кешегә кирәк булырга мөмкин.