ӨЙ ЭШЕН СОҢГЫ МИНУТКА КАЛДЫРМАСКА ӨЙРӘНӘБЕЗ

«Әле вакыт бар», «биш минуттан башлыйм», «башта бер генә видео карыйм»… Таныш сүзләрме? Аннары «бер генә видео» ун видеога әйләнә, сәгать инде унбер була, иртәгә мәктәп, ә математикадан мәсьәләләр дә, тарихтан параграф та сине көтеп ята. Бу хәлнең исеме бар – прокрастинация.

Гади генә әйткәндә, прокрастинация – эшләргә кирәк булган нәрсәне белә торып соңракка калдыру. Син өй эше мөһим икәнен аңлыйсың, хәтта аны бүген эшләп бетерергә кирәклеген дә беләсең, ләкин нигәдер башка эшләр кызыграк булып күренә. Өстәлне җыештырасы килә, су эчәсе килә, телефонны тикшерәсе килә. Кинәт бүлмәдәге китапларны алфавит тәртибендә тезеп куярга да бик кирәк булып чыга. Ә өй эше? Ул бераз көтеп торсын әле.

Нигә без эшне кичектерәбез?

Прокрастинация һәрвакыт ялкаулык дигән сүз түгел. Кайвакыт без эшне артык зур һәм авыр итеп күз алдына китерәбез. Мәсәлән, «инглиз теленнән проект ясарга кирәк» дигән уй башта ук куркытып куярга мөмкин. Нәрсәдән башларга? Ничек эшләргә? Күпме вакыт китәр? Менә шул чакта баш мие җиңелрәк юлны сайлый: проект урынына телефон ачабыз.

Кайвакыт безгә бирем кызык түгел. Кайвакыт исә, киресенчә, аны бик яхшы эшләргә телибез һәм ялгышудан куркабыз. «Әгәр начар килеп чыкса?» дигән уй да эшне башларга комачаулый ала. Ә телефон, социаль челтәрләр һәм кыска видеолар бу эшне тагын да катлауландыра. Чөнки өй эшеннән нәтиҗә алу өчен тырышырга кирәк, ә кызык видео күңелле хисне шунда ук бирә.

Шуңа күрә үзеңне «мин ялкау» дип сүгәргә ашыкма. Иң мөһиме – эшне ничек башларга икәнен өйрәнү.

«Барысын да эшләргә кирәк» дип уйлама

Өстәл алдында утырасың һәм уйлыйсың: «Математика. Татар теле. Биология. Инглиз теле. Әдәбият. Барысын да бүген эшләргә кирәк!» Бу исемлектән генә дә арып китәргә мөмкин.

Шуңа күрә зур эшне кечкенә өлешләргә бүл. «Бүген бөтен өй эшен эшлим» дип уйлау урынына «математикадан беренче өч мәсьәләне чишәм, аннары татар теленнән кагыйдәне укыйм» дип планлаштыру күпкә җиңелрәк. Баш миенә дә «монда ике сәгатьлек газап көтә» дигән сигнал түгел, ә «хәзер кечкенә генә бер эш башкарасы бар» дигән сигнал килә.

«Биш минут кына» кагыйдәсен сынап кара

Өй эшен башлыйсы килмиме? Үзеңә: «Мин моны биш минут кына эшлим», – дип әйт. Биш минутка таймер куй да башла.

Күп очракта иң авыры – эшнең үзе түгел, ә башлап җибәрү. Ә инде дәфтәрне ачып, беренче мәсьәләне чишә башлагач, дәвам итү җиңеләя. Биш минуттан соң туктарга да мөмкин, ләкин еш кына: «Ярар, тагын бераз эшлим инде», – дип дәвам итәсе килә.

Телефон синең белән бер өстәлдә утырмасын

«Мин телефонга карамыйм», – дип үзеңә сүз бирү бик матур яңгырый. Ә аннары экран кабына, бер хәбәр килә, бер дустың видео җибәрә – һәм син инде егерме минут буе бөтенләй башка дөньяда.

Шуңа күрә ихтыяр көчен сынап утырганчы, телефонны ераграк кую җиңелрәк. Мәсәлән, аны башка бүлмәгә, сумкага яки кимендә өстәлнең күренми торган урынына куеп була. Әгәр дәрес өчен телефон кирәк икән, кирәкмәгән хәбәрләрне вакытлыча сүндереп торырга мөмкин.

Максат – телефонны мәңгегә тормышыңнан чыгару түгел. Өй эше вакытында аңа синең игътибарыңны урларга мөмкинлек бирмәү генә.

Үзеңә төгәл вакыт билгелә

«Кич белән өй эшен эшләрмен» – бик томанлы план. Кич кайчан башлана: сәгать биштәме, җидедәме, тугыздамы?

Ә менә «17:30да ашап бетерәм, 18:00дә математикадан башлыйм» дигән план күпкә аңлаешлырак. Өй эше өчен көн саен якынча бер үк вакытны сайлау да ярдәм итә. Вакыт узгач, баш мие бу режимга ияләшә: «Әһә, хәзер дәрес вакыты».

Иң авырын беренче эшләргә кирәкме?

Һәркемгә төрлечә. Кемдер башта иң авыр биремне эшләп куя да аннары тынычлана. Ә кемгәдер, киресенчә, кечкенә һәм җиңел биремнән башлау яхшырак. Бер эшне тәмамлагач, «мин булдырам!» дигән хис килә һәм дәвам итү җиңеләя.

Ике вариантны да сынап кара һәм үзеңә туры килгәнен сайла. Монда бер генә дөрес ысул юк.

Тәнәфес ясау – прокрастинация түгел

Ике сәгать буе урыннан тормыйча дәрес эшләү һәрвакытта да яхшы нәтиҗә бирми. Мәсәлән, 25–30 минут эшләп, аннары 5 минут ял итеп алырга мөмкин.

Ләкин бер шарт бар: биш минутлык тәнәфес ярты сәгатьлек TikTok сәяхәтенә әйләнмәсен. Торып йөреп кил, су эч, тәрәзәдән кара, бераз сузыл – аннары кире эшкә утыр.

«Идеаль булырга тиеш» дигән уйдан котыл

Кайвакыт эшне башламавыбызның сәбәбе бик гади: без аны шунда ук бик яхшы итеп башкарырга телибез. Мәсәлән, инша язарга кирәк. Син беренче җөмләне үк искиткеч итеп язарга тырышасың. Бер вариант ошамый, икенчесе дә, өченчесен бетерәсең. Нәтиҗәдә ярты сәгать үткән, ә кәгазьдә бер юл да юк.

Мондый чакта үзеңә: «Башта ничек тә булса язып чыгам, аннары төзәтермен», – дип әйт. Башта каралама булырга мөмкин, ялгышлар да булырга мөмкин. Иң мөһиме – эш хәрәкәткә килсен.

Әгәр инде соңга калдырган булсаң?

Сәгать унбер. Өй эшенең яртысы эшләнмәгән. Паника башлана. Бу вакытта үзеңне сүгү берничек тә ярдәм итмәячәк. «Мин һәрвакыт шулай!», «Нигә иртәрәк башламадым?!», «Мин бернәрсәгә дә өлгермим!» дигән уйлар вакытны гына ала.

Аның урынына калган вакытка карап, иң мөһим эшләрне сайла. Барысын да идеаль итеп эшләп бетерү мөмкин булмаса, иң кирәклесен тәмамла. Ә иртәгә бу хәлнең нигә килеп чыкканын уйлап кара: телефон комачауладымы, бирем артык зур булып күрендеме, арган идеңме, әллә нәрсәдән башларга белмәдеңме? Сәбәбен аңласаң, киләсе юлы аны булдырмау җиңелрәк булачак.

Кечкенә план

Киләсе тапкыр өй эшен соңгы минутка калдырасың килгәндә, башта нәрсә эшләргә кирәклеген язып чык. Зур биремнәрне кечкенә өлешләргә бүл һәм берьюлы барысын да түгел, беренче эшне генә сайла. Телефонны читкә куй, үзеңә «биш минут кына эшлим» дип әйт һәм башла. Берникадәр эшләгәннән соң кечкенә тәнәфес яса.

Иң мөһиме: прокрастинацияне бер көндә бөтенләй җиңеп булмаска мөмкин. Бүген өй эшен ун минутка иртәрәк башладыңмы? Бу инде алга китеш. Иртәгә телефонга карамыйча ярты сәгать эшләдеңме? Бу да җиңү.

Максат – һәрвакыт суперпродуктив кеше булу түгел. Максат – «соңыннан эшләрмен» дигән моментны тотып алып, үзеңә: «Юк, хәзер биш минут кына башлап карыйм әле», – дип әйтә белү.

Бәлки, нәкъ шул биш минут сине төнге сәгать уникедә дәфтәр өстендә утырудан коткарыр.