ЯШҮСМЕР ЧАКТА ЯБЫГЫРГАМЫ, ЮКМЫ?

Бер мизгелдә көзгегә карап: «Мин артык тазардым бугай», – дип уйлап куйганың бармы? Ә аннары социаль челтәрләрдән «бер атнада 5 кило», «шикәрне бөтенләй ташла», «кичке алтыдан соң ашама» кебек киңәшләр очрый башлый. Тик яшүсмер чакта организм әле үсә һәм формалаша. Шуңа күрә бу чорда авырлыкка караш та олыларныкыннан аерыла.

Башта шуны бел: һәр «артык кило» да артык түгел

Яшүсмерлек чорында тән бик тиз үзгәрә: буй үсә, сөяк һәм мускул системасы формалаша, гормональ үзгәрешләр бара. Шунлыктан берничә килограмм өстәү һәрвакытта да сәламәтлек проблемасы дигән сүз түгел.

Өлкәннәрдә кулланыла торган гадәти ИМТ күрсәткечен яшүсмер үзенә турыдан-туры күчерә алмый. 2-19 яшьтә ИМТ яшь һәм җенес буенча махсус үсеш күрсәткечләре – процентильләр белән бәяләнә. Моннан тыш, табиб буй үсешен, сәламәтлекне һәм авырлыкның ничек үзгәрүен дә карый.

Шуңа күрә кайбер яшүсмерләргә бөтенләй ябыгырга кирәкми. Кайчак буй үсә барган вакытта авырлыкны шул дәрәҗәдә тоту яки аның артуын акрынайту да җитә.

«Алайса диетага утырам!» – менә монысы яхшы идея түгел

Ашауны кискен киметү, иртәнге яки төшке ашны калдырып китү, ач тору, углеводларны яки башка тулы бер ризык төркемен рационнан чыгару яшүсмер өчен куркыныч булырга мөмкин.

Синең организмыңа хәзер энергия генә түгел, аксым, майлар, углеводлар, витаминнар һәм минераллар да кирәк – чөнки ул үсүен дәвам итә. Бик каты чикләүләр үсешкә, кәефкә һәм ризык белән мөнәсәбәткә зыян китерергә мөмкин. NIDDK яшүсмерләргә аз ашау, ашау вакытларын калдыру, ач тору һәм тулы ризык төркемнәреннән баш тарту ярдәмендә үз белдегең белән ябыгырга тырышмаска киңәш итә.

Америка педиатрия академиясе дә яшүсмерләр белән эшләгәндә максатны «авырлыкны ничек тә киметергә» түгел, ә тотрыклы сәламәт гадәтләр формалаштырырга тәкъдим итә. Кискен диеталар һәм ашауны даими чикләү тәртипсез туклану һәм ашау белән бәйле бозылулар куркынычы белән бәйле.

Димәк, яшүсмергә ябыгу бөтенләй ярамый дигән сүз түгел. Әгәр табиб сәламәтлек өчен авырлыкны көйләргә кирәк дип саный икән, моны белгеч белән бергә, үсүче организмга җитәрлек туклыклы матдәләр калдырып эшләү дөрес.

Катгый диетасыз нәрсә эшләргә?

Максатны «тизрәк 5 кило ташларга» дип түгел, «организмымны яхшырак тукландырырга һәм күбрәк хәрәкәтләнергә» дип куеп кара.

• Даими аша. Иртәнге, төшке һәм кичке ашны даими үткәреп җибәрү кичкә бик нык ачыгуга китерергә мөмкин. Араларында ачыксаң, җиләк-җимеш, йогырт, чикләвек, сырлы яки йомыркалы бутерброд кебек туклыклы кабымлык сайларга була.
• Тәлинкәңне төрләндер. Яшелчә һәм җиләк-җимеш, аксым чыганагы – ит, балык, йомырка, кузаклылар; ярма, бәрәңге, икмәк яки макарон кебек углевод чыганагы булсын. Углевод – «дошман» түгел: ул да үсүче организм өчен энергия чыганагы.
• Эчемлекләрне тикшер. Су – көндәлек иң гади вариант. Баллы газировка, энергетиклар, шикәрле кофе һәм чәйне еш эчсәң, аларның бер өлешен суга алыштырудан башларга мөмкин.
• Яраткан ризыгыңны «тыелган» дип игълан итмә. Пицца, шоколад яки бургер ашадың икән – бу «бөтен режим бозылды» дигән сүз түгел. Сәламәт туклану бер генә ризыкка түгел, гомуми гадәтләргә бәйле.
• Хәрәкәтнең үзеңә ошаганын тап. Бию, футбол, велосипед, йөзү, тиз йөрү, тренажёр залы – барысы да хәрәкәт. 6-17 яшьлекләргә көненә уртача кимендә 60 минут уртача яки югары интенсивлыктагы физик активлык тәкъдим ителә. Аны бер сәгать буе өзлексез эшләү мәҗбүри түгел.
• Йокыны да онытма. 13-18 яшьтә тәүлегенә 8-10 сәгать йокы тәкъдим ителә. Йокы кәеф, уку, сәламәтлек һәм авырлыкны көйләү белән дә бәйле.

Барысын да бер дүшәмбедән үзгәртергә кирәкми. Мәсәлән, башта көн саен газировка урынына су эчәргә өйрәнергә. Аннары көнгә 20-30 минут җәяү йөрү өстәргә. Соңыннан иртәнге ашны җайга салырга. Кечкенә, әмма озакка җитә торган үзгәрешләр катгый «марафон»нан файдалырак.

Ә кайчан ярдәм сорарга кирәк?

Авырлык турында уйлар тормышыңның зур өлешен алып тора башласа; ашаудан курыксаң; ризыкны даими калдырсаң; бик тиз ябыга башласаң; ашаганнан соң косарга тырышсаң, эч йомшарткыч дарулар куллансаң яки күнегүләрне үзеңне «җәзалау» өчен эшләсәң – моны ялгыз хәл итәргә тырышма. Ышанычлы өлкән кешегә, табибка яки башка сәламәтлек белгеченә сөйлә. Мондый алымнар сәламәтлеккә зыян китерергә һәм ашау белән бәйле бозылуга әверелергә мөмкин.

Әгәр сине нәкъ авырлыгың борчый икән, иң яхшы беренче адым – интернеттан «идеаль авырлык» эзләү түгел, ә педиатр яки гаилә табибы белән сөйләшү. Белгеч синең яшеңне, буеңны, үсеш темпын һәм сәламәтлек күрсәткечләрен бергә бәяли ала.

Иң мөһиме

Сәламәт булу – мөмкин кадәр ябык булу дигән сүз түгел. Сәламәтлек – организмга үсәргә җитәрлек ризык бирү, хәрәкәтләнү, йоклау, үзеңне көчле һәм энергияле хис итү. Әгәр авырлыкны үзгәртергә кирәк икән, бу үзеңне ач тотып һәм тән белән көрәшеп түгел, ә аның турында кайгыртып эшләнергә тиеш.