ГАЛИӘСГАР КАМАЛ «БАНКРОТ»

«Банкрот» – комсызлык, икейөзлелек һәм акчага табынуны фаш иткән сатирик комедия. Галиәсгар Камал әсәрендә Сираҗетдин Туктагаев һәм Гөлҗиһан образлары аша намусның байлыктан кыйммәтрәк булуы, ә ялганга корылган тормышның ахыр чиктә фаш ителүе күрсәтелә.

1. Әсәр 1911 елда языла.

2. Жанры – сатирик комедия.

3. Сираҗетдин Туктагаевның прототибы – Казан байларыннан Минһаҗетдин Апакаев дигән сәүдәгәр. 

4. Г. Камалның «Банкрот» һәм А. Островскийның «Свои люди – сочтемся» дигән комедияләре сюжеты һәм төзелеше белән бер-берсенә охшаган, әмма монда кабатлау юк, охшашлык кына бар.

5. Пьесаның төп проблемасы – акчага табыну һәм намуссызлык.

Әсәрдән төп фикерләр:

1. Акча өчен ялганга барган Сираҗетдин ахыр чиктә үзе дә зыян күрә.

Фикер: Намус байлыктан кыйммәтрәк.

2. Кешенең тышкы кыяфәтенә генә карап бәя бирергә ярамый.

Фикер: Тыштан динле булып күренү эчке дөньяны күрсәтми. Чын диндарлык тышкы кыяфәттә түгел, ә гаделлектә, намуслылыкта һәм кеше хакын хөрмәт итүдә.

3. Байлык Сираҗетдинне бәхетле итми.

Фикер: Матди байлык рухи байлыкны алыштыра алмый.

4. Алдау өстенә корылган тормыш озакка бармый.

Фикер: Ялганның ахыры һәрвакыт фаш булу белән тәмамлана.

5. Сираҗетдин Гөлҗиһанны да үз хәйләсенең коралы итеп кенә күрә.

Фикер: Гаиләдә ышаныч булмаса, мөнәсәбәтләр дә нык була алмый.

Сираҗетдин Туктагаев

Сираҗетдин Туктагаев – әсәрнең төп сатирик образы. Ул тыштан бик диндар, гадел сәүдәгәр булып күренә, ләкин эчке дөньясы бөтенләй башка. Автор аны сәүдәгәрләрнең икейөзлелеген һәм рухи ярлылыгын фаш итү өчен бирә.

Сираҗетдиннең иң төп сыйфаты — комсызлык. Ул бурычлардан котылу өчен үзен бөлгән, акчасын югалткан кеше итеп күрсәтергә тели. Аның өчен акча кешелеклелектән дә, гаиләдән дә, намустан да өстенрәк. Шуңа күрә ул үзен таланган итеп күрсәтә, аннары хәтта акылдан шашкан кеше ролен дә уйный.

Сираҗетдиннең диндарлыгы да чын түгел. Ул намазлык, сәдака, тәкъдир турында сөйли, ләкин болар аның күңел сафлыгын күрсәтми. Киресенчә, ул дини сүзләрне үзенең явыз ниятен яшерү өчен куллана. Автор шуның аша тышкы диндарлык белән чын әхлак арасындагы аерманы күрсәтә.

Сираҗетдин:

– комсызлык һәм икейөзлелек символы;

– хәйләкәр сәүдәгәр;

– акча өчен намусын сата;

– үз файдасын гына кайгыртучы кеше;

– иң элек рухи яктан банкрот.

Гөлҗиһан

Гөлҗиһан – Сираҗетдинның хатыны, бай сәүдәгәр йортының хуҗабикәсе. Ул җитез һәм бик тә игътибарлы. Сираҗетдин юлга чыгарга җыенганда, Гөлҗиһан аңа ризыклар, киемнәр, намазлык, юл кирәк-яраклары әзерли. Бу аның гаиләдә көндәлек тормыш өчен җаваплы булуын күрсәтә. Шул ук вакытта Гөлҗиһан байлык һәм дәрәҗәгә дә бик бәйле. Ул хатыннар мәҗлесе уздыру, матур әйберләр алу, башкалардан ким булмау турында уйлый. Аның өчен җәмгыятьтә күренү, бай хатын булып саналуы мөһим. Шуңа күрә әсәрдә ул да сәүдәгәрләр мохитенең бер өлеше итеп бирелә.

Сираҗетдин таланды дигән хәбәр килгәч, Гөлҗиһан бик нык курка. Аның беренче реакциясе – «бөлдек, беттек» дигән уй. Бу аның тормышының байлыкка нык бәйләнгәнен күрсәтә.

Гөлҗиһан:

– байлык һәм дәрәҗә артыннан куучы җәмгыятьнең бер вәкиле;

– хәйләнең шаһиты һәм корбаны булган хатын образы;

– иң зур куркуы – акча югалу, байлык бетү, мәҗлеснең өзелүе;

– Сираҗетдин хәйләсен үзе дә аңламыйча фаш итәргә ярдәм итә;

– байлыкка, матур әйберләргә, мәҗлесләргә кызыга;

– Сираҗетдиннең комсызлыгын тагын да ачыграк күрсәтергә ярдәм итүче образ.