ГАДЕЛ КУТУЙ «ТАПШЫРЫЛМАГАН ХАТЛАР»

«Тапшырылмаган хатлар» – мәхәббәттән өмет өзелү, гаилә таркалу һәм яңадан үз аягыңа басу турында повесть. Галиянең хатлары аша без аның авыр сынауларны үтеп, көчле, мөстәкыйль шәхескә әверелүен күрәбез.

• Әсәр 1935 елда языла.
• Жанры – психологик повесть.
• Әсәр хатлар формасында язылган.
• Әлеге повесть күренекле язучы Гадел Кутуйны бөтенсоюз һәм бөтендөнья әдәбиятына таныта.
• Әсәрдә мәхәббәт, гаилә, җаваплылык, хатын-кыз язмышы темалары күтәрелә.
• Повесть татар әдәбиятындагы иң көчле психологик әсәрләрнең берсе булып санала.
• Әсәрдә һәр герой үз бәхетен төрлечә аңлый.

Әсәрдән төп фикерләр:

1. Мәхәббәтне сүз белән генә түгел, гамәл белән дә сакларга кирәк.

Фикер: Якын кешеңне вакытында аңлау һәм кадерләү мөһим.

2. Һәр сайлау кешенең киләчәген үзгәртә.

Фикер: Ялгыш карарларны соңыннан төзәтү бик авыр.

3. Гаилә бәхете ике кешенең дә тырышлыгына бәйле.

Фикер: Бер якның гына мәхәббәте җитми.

4. Көчле кеше авырлыклар алдында бирешми.

Фикер: Галия тормыш сынауларын намус белән үтә.

5. Үкенү бәхетне кире кайтармый.

Фикер: Бүгенге көннең кадерен белергә кирәк.

Галия

Галия – әсәрнең төп герое һәм хикәяләүчесе. Вакыйгалар аның Искәндәргә язылган, ләкин җибәрелмәгән хатлары аша ачыла. Укучы аның тормыш юлын, эчке кичерешләрен һәм рухи үсешен күрә.

Ул ярлы гаиләдә туып, кечкенәдән ятим калган татар кызы. Белем алып, берничә тел өйрәнә һәм медицина факультетын тәмамлап, доктор була. Аның язмышы белем һәм хезмәт ярдәмендә тормыш авырлыкларын җиңүне күрсәтә. Галия нечкә күңелле, романтик, сәнгатькә сәләтле. Ул Искәндәргә булган беренче мәхәббәтен идеальләштерә, аның матурлыгына һәм талантына сокланып, кимчелекләрен соң аңлый.

Ул көчле һәм җаваплы ана. Искәндәр аңа булышмаса да, укуын дәвам итә, балаларын тәрбияли. Ире аны ике бала белән ташлап киткәч тә, Галия сынмый, тормышын яңадан кора. Табиб булып эшләгәндә ул батыр, мәрхәмәтле һәм намуслы белгеч буларак ачыла: кешеләрне дәвалый, суга баткан баланы коткара, наданлыкка һәм иске гадәтләргә каршы көрәшә.

Вәли белән очрашкач, Галия аны элек дөрес бәяләмәгәнен аңлый. Искәндәргә мәхәббәте газап белән бәйле булса, Вәлигә хисләре хөрмәткә, тынычлыкка һәм рухи якынлыкка нигезләнә. Әсәр ахырында ул Искәндәргә язылган хатларын Вәлигә тапшыра.

Галия:

– ятим кыздан белемле доктор дәрәҗәсенә күтәрелгән шәхес;

– көчле, хезмәт сөючән һәм максатчан хатын-кыз;

– җаваплы һәм кайгыртучан ана;

– кешеләргә хезмәт итүче намуслы табиб;

– азат һәм мөстәкыйль татар хатын-кызы образы.

Искәндәр

Искәндәр – артист, Галиянең беренче мәхәббәте, ире һәм балаларының атасы. Ул сәнгатьне, әдәбиятны яхшы белә һәм башта Галиянең рухи үсешенә уңай йогынты ясый.

Ләкин аның сүзләре белән гамәлләре туры килми. Ул Галиягә мәхәббәт турында сөйли, әмма аны алдый һәм үз мәнфәгатьләрен өстен куя. Искәндәр Галиянең укуы, теләкләре һәм эчке дөньясы белән кызыксынмый, гаиләне үзенә хезмәт итә торган тирәлек итеп күрә.

Бала тугач, аның иске карашлары аеруча ачыклана. Ул балаларны иҗат иреген чикләүче йөк итеп кабул итә, аларны тәрбияләүдә катнашмый һәм Галияне кимсетергә тырыша. Ахырда ул хатынын ике кечкенә бала белән ташлап китә.

Искәндәр өчен ирек – гаилә җаваплылыгыннан качу, ә Галия өчен – белем алу, эшләү һәм үз фикереңне яклау. Шушы карашлар каршылыгы аларның аерылышуына китерә.

Искәндәр:

– чибәр һәм талантлы артист;

– матур сөйләп, кешеләрне үзенә җәлеп итә белүче;

– тормышта да роль уйнаучы;

– эгоист һәм җавапсыз ир;

– балаларын йөк итеп күрүче ата;

– талантның әхлак һәм җаваплылыктан башка бәхет китермәвен күрсәтүче образ.

Вәли Сәфиуллин

Вәли – Галия белән рабфакта укыган, аны яшерен яраткан тыйнак һәм аз сүзле егет. Яшь вакытында Галия аның тынычлыгын көчсезлек дип кабул итә һәм тышкы матурлыгы белән җәлеп иткән Искәндәрне сайлый.

Вәли белемле, хезмәт сөючән һәм максатчан була. Ул Мәскәү университетының физика-математика факультетын тәмамлый һәм оста математика укытучысы булып җитешә.

Ул Галиягә хисләрен көчләп такмый һәм аның тормышына комачауламый. Еллар узгач та, Галиягә карата җылы мөнәсәбәтен саклый. Галия аңа балалар алдында ире булып торырга тәкъдим иткәч, Вәли хәлне аңлап ризалаша. Бу аның сабыр, мәрхәмәтле һәм кешелекле булуын күрсәтә.

Әсәр ахырында Галия Вәлине яратуын аңлый һәм хатларын аңа тапшыра. Бу алар арасында ышаныч һәм рухи якынлык тууын белдерә.

Вәли Искәндәргә каршы куела. Искәндәрнең көче тышкы матурлыкта һәм матур сүзләрдә булса, Вәлинең көче белемдә, хезмәттә, сабырлыкта һәм намуслылыкта.

Вәли:

– Галиянең рабфактагы сабакташы;

– тыйнак, сабыр һәм аз сүзле кеше;

– белемле, хезмәт сөючән шәхес;

– талантлы математика укытучысы;

– Галияне хөрмәт итүче һәм аңлаучы;

– Искәндәргә каршы куелган уңай образ;

– намуслылык һәм рухи ныклык символы.