«САРАЙНЫҢ ШӘҺӘР ЧАГЫ»

Кайбер төмәннәр җитәкләгән гаскәрләрдә сугышчыларның саны унар меңнән дә артып  киткән. Ә шул төмәннәр арасыннан алтын урданың зур хәрби җитәкчеләре – бәкләр бәкләре дә үсеп чыккан. Нугай, мамай, татар халкының тарихка кереп калган сәяси һәм хәрби дәүләт эшлеклесе идегәй – әнә шундыйлардан. Кайвакытта андый җитәкчеләрнең дәрәҗәсе шулкадәр үсеп киткән, хәтта ханнарны да алар билгеләп куйганнар.

Дәрәҗә баскычлары

Шулай да иң югары хакимият хан кулында булган. Бөтен монгол империясенә Чыңгыз хан династиясе җитәкчелек итсә, Алтын Урда белән инде Җучиның дүрт улыннан килгән буыннар идарә иткән. Хәер, асылда алар да Чыңгыз хан нәселе ләбаса. Алтын Урда да, һәрбер дәүләт кебек үк, чиксез сандагы түрәләр армиясе тоткан. Ханның кул астында ханлык династиясе әгъзаларыннан (угланнары, ир туганнары, кардәшләре), эре феодал-кенәзләрдән (әмирләр һәм бәкләр), югары дәрәҗәдәге руханилардан, хәрби җитәкчеләрдән торган диван – ягъни, дәүләт советы булган. Хәзер дә шулай бит инде...

Бәкләр бәге – хәрби хакимият. Гражданлык хакимияте җитәкчесе (плюс дәүләт казнасын контрольдә тотучы) – вәзир. Диванда битекче вазифасы да каралган, асылда, аны дәүләт секретаре белән чагыштырып булыр иде, ул да – илдәге хакимлекнең сизелерлек өлешен үз кулында тоткан. Аңа эре феодаллар һәм хәрби җитәкчеләр дә хөрмәт белән караган. Җучи Олысында гаскәрләрне билгеләү, отрядларны тиешле урынга озату белән шөгыльләнүче букаул вазифасы да булган, ул гаскәрләрне тоту һәм ашатуны да кайгырткан. Баш букаулдан тыш, аерым өлкәләрнең дә үз букауллары булган.

Алтын Урдада ислам дине Бәркә хан вакытында кабул ителгән, шул ук чорда, 50нче еллар ахырында, Алтын Урдада һәм аңа буйсынган дәүләтләрдә, шул исәптән, Русьта да, беренче тапкыр халык саны алынган.

Ә дини руханилык баскычлары шундый тәртиптә урнашкан: мөфти – баш рухани; шәех – рухани җитәкче һәм остаз, аксакал; суфи – яман гамәлләрдән азат булган динле, намуслы кеше яисә аскет; казый – эшләрне шәригать ягъни мөселман кануннары буенча алып баручы судья.

Шул ук вакытта суд эшләрен Бөек Яса – Чыңгыз хан кануннары кодексы буенча хәл итүче гражданлык судъялары – яргучылар да булган. Суд карары махсус «яргу-намә» дигән грамота белән ныгытылган. Гадәти яргучылардан тыш, вәзир карамагында баш дәүләт яргучысы – әмир-яргу да эшләгән.

Алтын Урда дәүләтенең сәяси һәм социаль тормышында баскаклар һәм дарухачылар зур роль уйнаган. Беренчеләре хакимиятнең хәрби вәкилләре, хәрби сак хезмәтен башкаручылар булса, икенчеләре – ягъни хәрби булмаган наместник яки идарә итүчеләр – ясак җыюны контрольдә тоткан.

Дәүләт түрәләре системасында әле тагын бик күп вазифаи затлар саналган, алар безгә бүгенгәчә сакланган хан ярлыклары аша гына мәгълүм: «илче», «тамгачы» (таможенник), «тартанакчы» (ясак җыючы яисә үлчәүче), «тоткаул» (застава), «караул» (дозор), «ямчы» (почта ташучы), «кошчы» ( лачын белән ауга йөрүче), «барсчы», «көймәче»...

Урда «бейджиклары»

Объективымны кабат башкалага юнәлтәм. Игътибарымны Сарайның киң урамнары буйлап йөргән җәяүлеләрнең һәм җайдакларның күкрәкләренә яисә бил тирәсенә асылган тимер пластиналар җәлеп итә. Мин аларны хәзер төрле съездларда, конференция-киңәшмәләрдә тагып йөри торган бейджикларга охшаттым. Аларга, вертикаль җепкә эленгәндәй итеп, баганалап хәрефләр тезелгән. Бу – уйгур язмасы. Ислам кабул ителеп, гарәп язуы кулланыла башлаганчы, Алтын Урдада рәсми документлар шундый язмада   алып барылган. Ә бу «бейджиклар», Кытайда барлыкка килгәнлектән, алар телендә «пайцза» дип аталган, татарча – байса яки басма була инде. Шушы «бейджик»ларны Алтын Урдада илчеләргә, дәүләт хезмәтендәге башка кешеләргә вәкаләт билгесе итеп тапшыра торган булганнар. Менә шундый «мандат»ы булган кешегә һәр җирдә юл ачык булган, тиешле ярдәм  күрсәтелгән.

Алтын дәүләттән – көмеш мирас

Татарстанның халык шагыйре Мөдәррис Әгъләмовның «дәүләт теле» дигән шигырендә шундый юллар бар:

«Бары акчага сугылган

Тел генә дәүләтле ул».

Әлеге фикерне үстереп, үз телендә сугылган акчадан башка дәүләт булмый, дип тә әйтә алабыз. Ә без инде дәүләтнең булганын беләбез, һәм аның акчасы да җитәрлек булган. Ни дисәң дә, Алтын Урданың 32 шәһәрендә көмеш Җүчи дирһәмнәре (гарәп дирһәмнәре үрнәгендә) һәм бакыр пуллар коелган бит. Алардан тыш, әйләнештә Һиндстан динарлары да йөргән. Безнең заман колекциячеләре арасында Алтын Урда тәңкәләренең киң таралган булуы да күп нәрсәләр турында сөйли. Алар безгә җиргә күмелгән хәзинәләр рәвешендә килеп җиткән. Бүгенге көнгә элекке Алтын Урда һәм Русь кенәзлеге территорияләрендә табылган 350 дән артык шундый тәңкә хәзинәләре билгеле. Аларның төп өлеше берничә йөз, мең, хәтта берничә дистә мең дирһәмнән торганын искә алсаң, бу, әлбәттә, бик күп. Аларның никадәрлесе, билгесез коллекциячеләр кулына эләгеп, фән өчен юкка чыккан, ә никадәрлесе, археолог көрәге яисә очраклы хәзинә эзләүче белән очрашуны көтеп, җир астында ята!

Андый очрашулар безнең җирлекләрдә дә булгалап тора ул. Мәсәлән, 1986 елда Апас районында очраклы рәвештә генә ике хәзинәгә килеп «төртеләләр». Аларның берсендә XIV гасырның 80нче елларында Туктамыш хан исеменнән Сарай-Бату һәм Сарай-Бәркәдә, Дон тамагындагы Азакта (Азов), Харәземдә, Кырымда, Хаҗитарханда (Әстерхан), Җаек буендагы Сарайчыкта, Төньяк Кавказдагы Маҗарда коелган 25 меңнән артык көмеш дирһәм була!

Базарларга чыксаң...

Алда әйтеп үткәнемчә, Алтын Урдада хуҗалыкның төп тармагын терлекчелек һәм игенчелек тәшкил иткән. Дәүләтнең беренче еллары күбесенчә көньяк, күчмә тормыш белән бәйле булганга, башта терлекчелек зуррак урын тоткан. Күп кенә итальян һәм гарәп сәяхәтчеләре дәүләттә терлекләрнең бик күп булуын, кайбер кешеләрнең аеруча бай яшәвен (10ар мең һәм аннан да күбрәк баш терлек) билгеләп үткән. Игенчелек башлыча төньякта һәм көнбатышта яшәүче утрак тормышлыларга хас булган, ә инде Алтын Урда дәүләте киңрәк үсешкә ия булгач, аның үзәк олысларына да киң таралган.

Сәүдә эше акчасыз алып барылмый. Һәрбер Көнчыгыш иле кебек үк, Алтын Урда сәүдә иле, сәүдәгәрләр иле дә булган бит әле. Биредә атлар, мөгезле эре терлек, дөяләр экспортның мөһим төрләреннән саналган. Сәүдә кәрваннары дәүләтнең башкаласы Сарайга (Сарай-Бату һәм Сарай-Бәркә), Харәзем үзәге Үргәнечкә, Хаҗитарханга, Сарайчыкка, Кырымдагы Солхатка, Урта Иделдәге Болгарга туктаусыз агылып торган. Сәүдәгәрләр төрле мехлар, күн, кыйммәтле балык, бал, балавыз, тоз, ефәк, камка, борыч, икмәк, шәраб, төрле тукымалар, паласлар, көмеш, энҗе, буяулар белән сәүдә иткән.

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2369
    1
    48
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    1806
    1
    23
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1705
    0
    12
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1531
    2
    22
  • 17 сентябрь 2019 - 10:59
    УКЫТУЧЫЛАР КӨНЕНӘ ШИГЫРЬЛӘР Шытым салып нәни йөрәгемә, Белем дөньясына озатучы. Һәр уңышым саен сөенүче Бары Сез ул, минем Укытучым!
    1441
    0
    0

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    129
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    200
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019