«С» – ДИМӘК, СУВЕРЕНИТЕТ

"Суверенитетны күпме йота алсагыз,шулкадәр алыгыз!" Борис Николаевич Ельцин 1990 елның 6 августында әйткән иде бу сүзләрне.  Шулардан соң безнең өчен дә, Россия өчен дә яңа тарих башланып китте.


Ул вакытта безнең кайсыбыз сезнең яшьтә, кайсыбыз эне-сеңелләрегез яшендә иде. Дөнья кинәт кенә үзгәргәндә, диюем. Дөнья дигәндә, мин әлбәттә, бөтен дөньяны түгел, үзебез яшәгән мохитне күздә тотам. Үзгәрешне хәтта без дә – әле мәктәпкә бармаган балалар да тойдык. Әйтик, садикта (юалалар бакчасында түгел!) безнең күбебез Женечка, Васечка булып йөрде. Ә мәктәпкә күчкәч без Җәмил, Васыйл булып куйдык. Мәктәп директоры да Галина Рашидовнадан Галия Рәшитовнага әйләнде. Ә инде соңрак, югары сыйныфларда тарих укыганда мондый үзгәрешнең нидән килеп чыкканын да аңлый башладык.


Милли үзаң


1970-80 еллар – татар халкы өчен шактый авыр еллар. Иҗтимагый-сәяси идарә тулысынча федераль үзәктән башкарыла. Ләкин төп дәүләтнең үзендә дә хәлләр мөшкел – 1990 елда СССР таркалу – моның дәлиле. Әлеге СССРга кергән милләтләрдә милли үзаң күтәрелү процессы башлана. Әмма милли үзаң күтәрелү – абстракт төшенчә. Аны позитив рухта, практик нәтиҗәләре булырлык итеп ни рәвешле башкарырга? Билгеле, һәрбер милләт тә, һәр кеше кебек үк, үзе өчен үзе җавап бирергә, мөстәкыйль эш йөртергә тели. Татарларда да шундый теләк уяна.


Татарлар берничә гасырлар элек зур сәясәт казанында кайнаган милләт, шул исәптән халыкара, дәүләтара мөнәсәбәтләре дә алып барылган. Татар автономиясе тулысынча аерылып чыкмыйча бик үзенчәлекле мөстәкыйльлек-суверенитет дәгъвалап карарга була. Бу барышның башында ул вакыттагы Татар обкомының беренче секретаре (бигрәк катлаулы, әйеме?) Минтимер Шәймиев тора. Нәкъ менә аның инициативасы белән  мөстәкыйльлек алу турындагы беренче сөйләшүләр алып барыла, проектлар төзелә башлый.


Шулай итеп, 1990 елларда яңа тарих Россия өчен генә түгел, Татарстан өчен дә башлана. Дөресрәге, Татар автономиясе өчен. Татарстан (аңа тиңдәш булган Татарстан Республикасы) атамасы нәкъ менә 1990 елда суверенитет турындагы Декларация кабул ителү белән тарих битләрендә пәйда була. Ләкин киң кулланылышка атама 1992 елда гына керә.


КОММЕНТАРИЙ 


Салават Юзеев, режиссёр, язучы:


Ул елларны искә алганда беренче булып нәрсә искә төшә? Казан – Россиядә күпләп булган тузанлы, провинциаль, үзенең йөзе булмаган бер шәһәр иде. Татар дип аталу ул вакытта оят дисәң оят түгел – ничектер уңайсыз иде. 1990нчы еллар башына исә халыкта милли үзаң уянды, озак вакыт пыскып утырган, сүнеп баручы учак дөрләп яна башлады. Моның нәтиҗәләре дә шактый позитив булды дип исәплим. Миңа калса, безнең уңышларның күбесе нәкъ менә суверенитет белән бәйле. Без хәзерге көндә курыкмыйча, горурлык белән татарлыгыбызны таныйбыз, рәхәтләнеп, авыз тутырып «без - татарлар» дип әйтә алабыз. Бүген Казан инде провинция түгел, ә бар кеше дә килеп күрергә теләгән иң матур шәһәрләрнең берсе. Без тарихыбызны, гореф-гадәтләребезне сакларга, милли үзенчәлекләребезне саклаган хәлдә, рәхим итеп безгә килегез, кунак булыгыз дияргә сәләтле. Һәм иң мөһиме – суверенитет канаты астында тәрбия алган тулы бер буын балалар үсте.


1992: халык референдумы


Татарстан өчен тагын бер зур вакыйга – Республикада суверенитет кабул итү турында халык референдумы булып узды. Референдумда бары бер сорау бирелә: «Сез Татарстан Республикасының Россия Федерациясе һәм башка республика, дәүләтләр белән мөнәсәбәтләрен тигез яклы килешүләр нигезендә башкара торган суверен дәүләт икәнен таныйсызмы?». 61,4% − әйе; 38,6% − юк. Һәм озак кына сөйләшүләр, киңәшмәләрдән соң Татарстан үзен суверен дип игълан итә, Конституция кабул ителә. Конституция нигезендә Республиканың үз табигый байлыкларына үзе (Татарстан халкы) хуҗа була, рәсми ике теллелек (татар һәм рус телләренең тигезлеге) кертелә, Татарстан үз кануннарын тормышка ашыра башлый.


КОММЕНТАРИЙ


Раил Гатауллин, Belem.ru порталы җитәкчесе, Тatarile.org проектын эшләүчеләрнең берсе:


Суверенитет алынган елларда мин әле мәктәп укучысы гына идем. Ул чакта вакыйгаларның мәгънәсен тирәнтен аңламаганмындыр да. Әмма киләчәк тормышыма моның тәэсире шактый зур булды. Беренчедән, мин югары уку йортын туган телемдә тәмамладым – татар мәктәбендә физика һәм информатика укытучысы белгечлеге алдым. Туган телемдә урта мәктәптә, соңрак югары уку йортында белем бирдем. Татар телендә язылган информатика дәреслекләрем күп укучылар өчен туган телдә белем чыганагына әйләнделәр. Туган телләрендә белем алып, укучыларым да тормышта үз урыннарын таптылар, бүгенге көндә уңышларга ирешеп баралар.


Суверенитет яулау җиңел бирелмәгән, Татарстанда үткәрелгән референдум ул – миллионлаган татар халкының фикере, теләге. Әмма кадерләп сакламасаң, кадерен белмәсәң, бар әйберне дә югалтып була. Шуңа күрә, туган ягыбызның, туган телебезнең кадерен белик, мөмкин кадәр күбрәк туган телебездә сөйләшик һәм аны камилләштерик!


1994: тагын бер данлы ел 


Бу елда Татарстан Республикасының Россия Федерациясе белән килешүе төзелә, гамәлгә керә. Әлеге килешү нигезендә Татарстанның Конституциягә хокуклы булуы, Конституциядән чыгып, үз кануннары буенча яшәве раслана.


Шушы барыш нәтиҗәләрендә Татарстанда татар теленең милли тел статусы, милли мәктәпләр ачарга мөмкинлекләр барлыкка килә, Республика үзе тапкан байлык-мөлкәтләрен үз халкы хакына тота башлый.


1991 елның 4 июлендә Татарстанның беренче Президенты Минтимер Шәймиев кабул иткән Присяга тексты:


«ТОРЖЕСТВЕННО КЛЯНУСЬ ВЕРНО СЛУЖИТЬ НАРОДУ ТАТАРСКОЙ ССР, УКРЕПЛЯТЬ И ЗАЩИЩАТЬ СУВЕРЕНИТЕТ РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН, СТРОГО СЛЕДОВАТЬ КОНСТИТУЦИИ И ЗАКОНАМ ТАТАРСКОЙ ССР, ГАРАНТИРОВАТЬ ПРАВА И СВОБОДЫ ГРАЖДАН, ДОБРОСОВЕСТНО ВЫПОЛНЯТЬ ВОЗЛОЖЕННЫЕ НА МЕНЯ ВЫСОКИЕ ОБЯЗАННОСТИ ПРЕЗИДЕНТА ТАТАРСКОЙ СОВЕТСКОЙ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОЙ РЕСПУБЛИКИ» 






СЕЗНЕҢ ФИКЕР


Камилә Ганибаева, Кама Тамагы:


Минемчә, суверенитет ул – илнең бәйсезлеге. Татарстан суверенитет яулагач, татар теленә, дингә игътибар үсә башлаган, яңа мәчет, татар мәктәпләре ачылган, төрле гәҗит-журналлар бастырылган.


Алинә Кадриева, Арча:


Минем уйлавымча, суверенитет ул – илебезнең үз хакимиятенә ия булуы. Җәмгыятьтә хакимиятнең күп төрләре бар, ләкин дәүләтебез югары хакимияткә ия булырга тиеш. Ул чыгарган карарлар барлык гражданнар өчен дә мәҗбүри. Суверенитет яулагач, татар теленә күберәк игътибар бирелә башлаган, тәрҗемә эшләренә урын бирелгән дип уйлыйм. Хәзер татар телендә фильмнар төшерелә башлады. Бу бәйсезлек милләтебезнең, республикабызның дәрәҗәсен арттыруга азмы-күпме йогынты ясады.


Булат Фәссахов, Казан:


Суверенитет ул – бэйсезлек, ирек дип анлыйм. Үз сүзен ирекле рәвештә әйтә алган кеше – суверенитетлы кеше рәтенә керәдер. Мин соңрак дөньяга килгәнмен, шуңа элек ничек булган да, хәзер ничек – әйтә алмыйм. Минемчә, үзгәрешләрне 90нчы еллар кешеләре генә төгәл әйтә ала.


Альбина Хәйруллина, Балтач:


Миңа калса, суверенитет Татарстан халкын үзгәрткән, аларның үзләренә ышанычын арттырган, Татарстан башка Республикалар белән бер рәттә, ә кайвакыт алдарак та бара.


18.05.2015

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2624
    1
    55
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    2077
    1
    25
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1842
    0
    14
  • 12 октябрь 2019 - 11:30
    БУШ ЙОРТ Туганыннан артык күреп яраткан күршесе Зөһрә карчык үлеп, өч-дүрт ел үтүгә, аның өен авылның теге башында яшәгән ике балалы, яше утыздан арткан Зөлфәт сатып алгач, ялгызы яшәп яткан Гөлсемнең тынычлыгы югалды. Зөлфәтнең авыл халкына ясаган этлекләрен күреп-ишетеп белгән хатын, яңа күршеләре белән бик якыннан аралашмаса да, йорт-бакчалары терәлеп торгач, алардан качып та яши алмады.
    1800
    0
    15
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1715
    2
    24

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    147
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    215
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019