СУГЫШ ЧОРЫНДА ҮСМЕР БУЛУ ҺӘМ БҮГЕНГЕ 15 ЯШЬ АРАСЫНДА АЕРМА

Бүген бу яшьтә кеше, гадәттә, мәктәп турында уйлый. Контроль эш, БДИга әзерлек, дуслар белән аңлашылмаучанлыклар, беренче мәхәббәт, телефондагы хәбәрләр, киләчәктә кем булырга дигән сораулар, өйдәгеләр белән бәхәсләр. 15 яшьтә тормыш бик катлаулы кебек күренә, ә сугыш чорындагылар ни кичергән соң үсмер чакта?

Күз алдына китер: сиңа 15 яшь. Ләкин төп борчуың – иртәгә математикадан билге алу түгел. Синең төп соравың: бүген өйгә хат килерме? Әти исәнме? Икмәк җитәрме? Әни егылмыйча эштән кайтып җитәрме?

Сугыш елларында 15 яшь бөтенләй башкача яңгыраган.

Бүген 15 яшьлек үсмер иртән мәктәпкә ашыга. Сумкасында дәреслекләр, телефон, колакчыннар, тәмле нәрсә. Ул соңга калса, укытучы кисәтергә мөмкин. Ул дәрестә арып утыра, тәнәфестә дуслары белән сөйләшә, өйгә кайткач интернетка керә.

Ә сугыш чорындагы 15 яшьлек үсмерне иртән мәктәп кенә көтми. Аны басу, ферма, завод, кечкенә энеләре-сеңелләре, чират, салкын өй, буш өстәл көтә. Күпләр укуын эш белән бергә алып барган. Кайберәүләр, гомумән, балачактан бик иртә аерылган.

Без бүген «арыдым» дип әйтәбез. Алар да арыган. Тик аларның арыганлыгы башка булган: йокы туймаудан, авыр эштән, ачлыктан, куркудан, хәбәр көтүдән.

Бүгенге үсмер өчен телефон тавышы – дуслардан хәбәр, мем, видео, лайк. Ул чактагы үсмер өчен иң мөһим хәбәр хат булган. Фронттан килгән кечкенә генә кәгазь кисәге бөтен өйнең сулышын үзгәртә алган. Хат килсә – өмет. Хат килмәсә – тынлык. Ә тынлык кайчак иң куркыныч хәбәрдән дә авыррак булган.

Бүген без киләчәк турында уйлыйбыз: кайсы уку йортына керергә, нинди һөнәр сайларга, кайда яшәргә, кем булырга? Сугыш елларында да үсмерләр хыяллангандыр. Алар да, мөгаен, укытучы, табиб, очучы, артист, язучы булырга теләгәндер. Алар да матур кием, тыныч кич, тәмле ризык, якын кешесе белән очрашу турында уйлагандыр. Ләкин аларның хыяллары өстендә һәрвакыт бер зур күләгә торган: сугыш кайчан бетәр?

15 яшьтә кеше әле бала да, инде бераз өлкән дә. Бүген бу арадаш халәт гадәти: син үзеңне эзлисең, ялгышасың, бәхәсләшәсең, үз фикереңне якларга өйрәнәсең. Ә ул чорда 15 яшьлекләр еш кына сайлау мөмкинлегеннән мәхрүм булган. Алардан «әзерме син?» дип сорамаганнар. Тормыш үзе аларны өлкәннәр янына бастырган.

Кемдер станок артына баскан. Кемдер колхозда эшләгән. Кемдер кечкенә туганнарын караган. Кемдер госпитальдә ярдәм иткән. Кемдер әнисе белән бергә төннәр буе кием теккән, бәйләгән, җыйган. Аларның куллары дәфтәр битләрен генә түгел, авыр эш коралларын да тоткан.

Шулай да алар барыбер үсмер булган.

Аларның да көләсе килгән. Аларның да дуслары булган. Аларның да кемгәдер ошыйсы, матур күренәсе, җырлыйсы, йөгерәсе, уйныйсы килгән. Сугыш аларны кинәт кенә «батыр һәйкәлләргә» әйләндермәгән. Алар тере кешеләр булган. Курыкканнар. Үпкәләгәннәр. Сагынганнар. Елаганнар. Кайчак өметсезләнгәннәр. Ләкин барыбер яшәгәннәр.

Бүгенге 15 яшьлек белән ул чактагы 15 яшьлек арасында аерма зур. Безнең борчулар башка. Безнең көннәр башка. Безнең мөмкинлекләр башка. Ләкин бер уртак нәрсә бар: 15 яшьтә кеше киләчәккә карарга тели. Ул яшәргә, үсәргә, яратырга, үз урынын табарга тели.

Сугыш чорындагы үсмерләрнең иң зур батырлыгы, бәлки, нәкъ менә шунда булгандыр: алар куркыныч елларда да киләчәккә ышанырга тырышкан.

Шуңа күрә 9 май турында сөйләгәндә, без фронттагы солдатларны гына түгел, тылда иртә өлкәнәйгән балаларны да искә алырга тиеш. Чөнки Җиңүгә аларның да өлеше кергән. Аларның балачагы тыныч булмаган, ләкин безнең балачак тыныч булсын өчен, алар үз өлешләрен күтәргән.

Кайчак, зарланасы килгәндә, бер мизгелгә генә күз алдына китерергә була: синең белән бер яшьтә булган бер үсмер 80 ел элек нәрсә кичергән? Ул нәрсәдән курыккан? Нәрсә турында хыялланган? Нәрсә көткән?

Бәлки, шул вакытта без тыныч иртәнең, мәктәпкә баруның, өйдә якын кешеләр булуның, өстәлдә икмәк торуның никадәр зур бәхет икәнен ныграк аңларбыз.

15 яшь ул – үсү вакыты. Ә сугыш елларында ул иртә өлкәнәю вакыты булган.