МӘКТӘПТӘ ӨЙРӘНМӘГӘН, ӘММА ТОРМЫШТА КИРӘК БУЛАЧАК НӘРСӘЛӘР

Мәктәптә без формулалар, тарихи даталар, кагыйдәләр һәм әсәрләр өйрәнәбез. Боларның барысы да кирәк, әлбәттә. Әмма тормышта кайчак бөтенләй башка белемнәр сорала: акчаны ничек тотарга, документларны ничек рәсмиләштерергә, кешеләр белән ничек сөйләшергә, авыр хәлдә ничек югалып калмаска? Бу күнекмәләр дәреслекләрдә һәрвакыт аерым тема булып килми, ләкин алар кеше мөстәкыйль тормышка аяк баскач бик кирәк була.

Акча белән эш итү

Акча эшләү генә түгел, аны дөрес бүлә белү дә мөһим. Кесә акчасы, стипендия, хезмәт хакы яки өстәмә керем – барысы да җаваплылык сорый.

Иң гади кагыйдә – керем һәм чыгымнарны күзәтү. Акчаның кая киткәнен белмәсәң, аны контрольдә тоту авыр. Шуңа күрә телефондагы кушымтада, блокнотта яки гади таблицада чыгымнарны язып бару файдалы. Ай ахырында күп акчаның вак-төяккә китүе күренергә мөмкин: кофе, такси, кирәкмәгән язылулар, импульсив сатып алулар.

Тагын бер мөһим күнекмә – кирәк белән теләкне аера белү. Кирәк әйберләр – юл, ашау, уку кирәк-яраклары, элемтә, сәламәтлек белән бәйле чыгымнар. Теләкләр – яңа кием, күңел ачу, гаджетлар, тәм-том, уеннар. Теләкләрдән тулысынча баш тартырга кирәк түгел, әмма алар акчаны тулысынча «йотып» бетерергә тиеш түгел.

Документлар: кечкенә кәгазьләр, зур җаваплылык

Паспорт, СНИЛС, ИНН, медицина полисы, банк картасы, уку йортыннан белешмәләр – болар барысы да тормышта еш кирәк була торган документлар. Аларны югалту, вакытында алыштырмау яки кая куйганыңны белмәү күп мәшәкать тудыра ала.

Иң яхшысы – документларны тәртиптә саклау. Мөһим кәгазьләр өчен аерым папка булдыру, аларның фотоларын яки скан-күчермәләрен ышанычлы урында саклау файдалы. Әмма шәхси мәгълүматлар белән сак булырга кирәк: паспорт фотосын, банк картасы номерларын, кодларны һәм парольләрне теләсә кемгә җибәрергә ярамый.

Документлар белән бәйле тагын бер мөһим нәрсә – берәр кәгазьгә кул куйганчы, аны укып чыгу. Бу кагыйдә килешүләргә, гаризаларга, банк документларына, хәтта онлайн-сервислардагы килешүләргә дә кагыла. Аңлашылмаган урын булса, өлкәннәрдән, белгечтән яки ышанычлы кешедән сорарга кирәк.

Коммуникация: дөрес сөйләшә белү дә осталык

Кешеләр белән аралашу - тормыштагы иң кирәкле күнекмәләрнең берсе. Дуслар, укытучылар, әти-әни, җитәкчеләр, хезмәттәшләр, таныш булмаган кешеләр: һәркем белән төрлечә сөйләшергә туры килә.

Яхшы коммуникация – матур сүзләр тезү генә түгел. Ул тыңлый белүдән башлана. Кеше нәрсә әйтергә тели? Аның фикере, хисләре, борчылуы нәрсәдә? Тыңлый белгән кеше еш кына бәхәсне дә йомшарта, аңлашылмаучанлыкны да киметә.

Шул ук вакытта үз фикереңне әйтә белү дә мөһим. «Юк» дип әйтә алу, шәхси чикләрне саклау, ярдәм сорау, ризасызлыкны тыныч итеп белдерү – болар барысы да үсеп җиткән кешенең мөһим күнекмәләре.

Беренче ярдәм

Көтелмәгән хәлләр һәркем белән булырга мөмкин: кемдер егылып имгәнә, пешә, аңын югалта, киселә яки үзен начар хис итә башлый. Мондый вакытта иң мөһиме – паникага бирелмәү һәм ярдәм чакыра белү.

Беренче ярдәмнең төп кагыйдәсе: үзеңне һәм зыян күрүчене куркыныч астына куйма. Башта тирә-яктагы хәлне бәяләргә кирәк: юл уртасындамы, ут янындамы, электр чыбыгы бармы, агулы төтен юкмы? Куркыныч сакланса, белгечләрне чакыру мөһим.

Икенче кагыйдә – ашыгыч ярдәм номерын белү. Россиядә ашыгыч хезмәтләр өчен 112 номерына шалтыратырга мөмкин. Шалтыратканда тыныч тавыш белән кайда булуыңны, нәрсә булганын, зыян күрүченең хәлен әйтергә кирәк.

Көнкүреш мөстәкыйльлеге

Тормышта тагын бик күп «мәктәптән тыш» күнекмәләр кирәк: ризык әзерли белү, киемне тәртиптә тоту, вакытны планлаштыру, табибка язылу, җәмәгать транспортында ориентлашу, юл кагыйдәләрен аңлау, фатир өчен түләүләрне тикшерү, үзеңә кирәкле мәгълүматны табу.

Бу әйберләр вак кына тоелырга мөмкин. Ләкин нәкъ менә шулар кешене мөстәкыйль итә. Үзеңә ашарга пешерә, кирәкле документны таба, табибка языла, чыгымнарыңны саный, сорау бирә, ярдәм сорый белсәң, син тормышта үзеңне ышанычлырак хис итә башлыйсың.

Мәктәп безгә белем нигезе бирә. Әмма тормышта кирәк булачак күп күнекмәләрне кеше үзе, гаиләсе, тәҗрибәсе һәм тирә-ягы аша өйрәнә. Акча белән эш итү, документларны саклау, кешеләр белән дөрес аралашу, беренче ярдәм күрсәтә белү –  болар барысы да өлкән тормышка әзерлекнең мөһим өлешләре.