ГАЯЗ ИСХАКЫЙның «КӨЗ» әсәренә күзәтү

«Көз» – Гаяз Исхакыйның психологик тирәнлеге белән аерылып торган әсәре, кеше күңелендәге иң катлаулы мизгелләрне һәм язмышны сурәтләгән күркәм хикәя. Әсәр, табигатьнең үзгәрүе аша кеше күңелендәге эзлекле үзгәрешләрне күрсәтеп, укыган кешегә үз тормышын һәм сайлауларын яңадан күзәтеп чыгу өчен сорау куя: «Мин үз язмышымны үзем сайладыммы?»

1. Кеше гомеренең иң катлаулы мизгелен, күңел көзен сурәтләгән тирән психологик әсәр

2. Ул 1923 елда Берлинда языла, ә 1938 елда аерым китап булып дөнья күрә

 3. Язучы әсәрен «хикәя» дип атаса да, күләме һәм фикер тирәнлеге ягыннан ул – тулы канлы повесть дәрәҗәсендә

4. Әсәрнең үзәгендә – мәхәббәт, язмыш, сайлау һәм үкенеч темалары

5. Монда табигатьтәге көз – бары тик фон гына; төп «көз» кеше күңелендә бара

6. Исхакый укучыны тыныч кына күзәтергә түгел, ә уйланырга мәҗбүр итә: ул һәркемне эчтән сорау куярга этәрә – мин үз язмышымны үзем сайладыммы?

Нәфисә образы

Нәфисә – әсәрдә иң якты, иң көчле образларның берсе. Ул белемле, фикерле, үз-үзенә ышанган хатын-кыз. Аның тормыш позициясе ачык: ул йөрәге кушкан юлдан бара һәм моның өчен җаваплылыкны да үзе күтәрә. Нәфисә мәхәббәткә җиңел карый торган кеше түгел. Киресенчә, ул аны тирән, аңлы хис итеп кабул итә.

Аның сүзләре моны ачык раслый: «Күңелем ни кушты, шуны эшләдем», «Беренче һәм соңгы сөюем».

Бу образ – үз заманыннан алда барган хатын-кыз образы. Бүгенге күзлектән караганда да, ул актуаль: Нәфисә – пассив язмыш корбаны түгел, ә үз тормышының хуҗасы.

Insight: Нәфисә мисалында автор шуны әйтә: бәхет – кыюлык таләп итә. Кеше курыкмыйча сайлый белсә генә, күңелендә көз түгел, яз саклана.

Гөлсем образы

Гөлсем – Нәфисәгә капма-каршы куелган образ. Ул да хисле, нечкә күңелле, ләкин тормыш каршында артык икеләнүчән. Аның мәхәббәте көчле, әмма хатын-кызның аны саклап калырлык батырлыгы җитми. Гөлсем күбрәк үткән белән яши. Аның күңелендә яшьлек истәлекләре, үтәлмәгән өметләр, әйтелми калган сүзләр урын ала. Ул моны үзе дә аңлый, әмма инде соң.

Аның әйткән сүзләре аеруча моңсу яңгырый: «Яшьлекләр искә төште… тормышның язында очрашкан идек… көзендә дә».

Гөлсем образы – күп кешеләр өчен таныш образ. Ул «бәлки башкача булыр иде», дигән уйлар белән яшәүче герой. Шуңа күрә ул укучы күңеленә тиз үтеп керә, хәтта бераз триггер да булып тора.

Insight: Гөлсем язмышы сайлау ясамау да – сайлау, дигән фикерне дәлилли. Вакыт үтә, ә әйтелми калган сүзләр кешенең күңелендә көз булып кала.

Ике образның каршылыгы – әсәрнең идея үзәге. Исхакый бер үк тормыш шартларында ике төрле язмыш булуын күрсәтә.

 ӘСӘРДӘН КАНАТЛЫ СҮЗЛӘР:

«Инде көз булды… һәр агачның җимеше пеште»

«Мин һәрвакыт сине сөйдем, хәзер дә сөям»

«Күңелем ни кушты, шуны эшләдем»

«Беренче һәм соңгы сөюем»

 «Көз» – мәхәббәт турында гына түгел. Ул – кеше гомеренең борылыш нокталары, күңелдәге үзгәрешләр, вакыт алдында җаваплылык турындагы әсәр. Исхакый укучыны кисәтми, үгетләми, ләкин ачык итеп күрсәтә: кеше бәхете – очраклы түгел, ул характерга, батырлыкка һәм вакытында ясалган сайлауга бәйле.

Әсәрне укыгач, күңелдә бер сорау кала: минем күңелемдә язмы, әллә инде көзме?