ИСЕМЕҢ МАТУР, КЕМНӘР КУЙГАН?

Өйләнешүчеләр – яңа тормыш коручылар турындагы соңгы мәгълүматларга күз салсагыз,  Татарстандагы һәр дүртенче гаиләнең ике милләт вәкиле союзы икәнен күрә аласыз. Бүгенге исемнәр төрлелеге дә шуннан килә, күрәсең. Ел саен әти-әниләр тарафыннан 4500 тирәсе исем кушыла, шуның 1200е -  уникаль.

Һәрбер әти-әни баласы матур да, яңгыравыклы да исем йөртсен дип тырыша. Исем кушканда, күпчелек аерым принципларга нигезләнә икән. Статистика теге яки бу исемне сайлауның иң популяр сәбәпләрен аерып күрсәтә:

– әтисе исеме белән бергәлектә матур яңгырасын;

– мәгънәсенә карап сайлау;

– әти-әнисе үзләре бала чакларыннан хыялларында йөрткән исемне бирү;

– теге яки бу яраткан кешесенә/кумирына охшасын дип, аның исемен кушу.

Татарстан халкы исемнәрен кайсы җирлектә яшәвенә карап та билгеләп була икән. Мисал өчен, Арча районы интернациональ исемнәр кушу буенча лидер булып тора: Бу биредә иң күп Кәрим белән Әминәләр яши дигән сүз. Ә менә Виктория  -  Арчада иң сирәк очраучы исемнәрнең берсе.

Аның каравы Тәтештә - иң күбе! Биредә тагын Ильялар күп.

Әтнәлеләрнең иң яраткан исемнәре  -Ислам, Камил һәм Раилә, Чүпрәлеләрнең  Самат белән Мария икән. Теләчедә 2017 елга хәтле Еленалар бик күп булган. Хәзер исә Теләче загсы хезмәткәрләре аптырашта: соңгы вакытта бу исемне халык оныткан, кушучылар юк.

Апас районының 90% ы татар, калганы рус һәм чуваш милләте вәкилләре, Чувашия Республикасы да терәлеп кенә тора. Шуңа да карамастан биредә рус исемнәре бик сирәк очрый: былтыр туган 55 баланың нибары берсе генә – Кирилл. Ә бит бу исем югыйсә райондагы рус исемнәре арасында иң популяры икән.

Иң сәер һәм сирәк очраучы исемнәрне кушучылар Әлмәттә яши. Демьян, Гордей, Лука, Микаэль, Клим – шундый исемле берәр танышыгыз бармы? Мамадыш та калышмый: Биредә баласына Ратибор, Таха исемнәре бирүчеләр дә табылган.

Республикабыздагы иң популяр исемнәрне дә барлыйк. Малайлар арасында Тимур, Әмир һәм Кәрим исемнәре инде соңгы дистә ел эчендә үз позицияләрен бирми – һаман да иң еш кушылалар. Дөньяга килгән һәр 10 нчы бала шушы исемнәрнең берсен йөртә. Ә кызларның күбесе Ясминә, Әминә, София икән. Бу балалар мәктәп яшенә җиткәч, 27 балалы сыйныфта 1 Тимур булу ихтималы – 80%, ә  1 Ясминә – 66%. Берничә елдан сынап карарга онытмагыз, яме!

Статистиканы барлап баручы хезмәткәрләр фикеренчә, тагын 2-3 елдан иң популярлар рәтенә Самир, Ранель, Марк һәм Дарина, Эмилия, Милана менәчәк.

Элек халык бик яратып кушкан, әмма бүген берән-сәрән генә кушылып, инде онытылып баручы исемнәргә килсәк, Анастасия, Екатерина, Максим һәм Алия, Булат, Руслан – әнә шундыйлардан.

2010 еллардан элеккеге озын, катлаулы, әмма мәгънәле исемнәрне кайтару күренеше башланган иде. Бүген инде әлеге күренеш егетләр арасында күзәтелми башласа да, кызлар өчен әлегәчә дәвам итә: Хәнифә, Шакирә, Стефания, Аглая исемнәре -  шуңа дәлил.

Тагын бер куанычлы факт: 2017 елга кадәр кызларның саны егетләрнекенә караганда күбрәк иде. Хәзер исә киресенчә, егетләр дә, калышмыйча, күбрәк туа башлаган.

ИСЕМЕҢНЕҢ МӘГЪНӘСЕН БЕЛӘСЕҢМЕ?

Кеше туа... исем ала, димәк, тормыш дәвам итә. Халыкта “кешенең исеме аның характерын, язмышын һәм һөнәрен билгели” дигән ышаныч яши. Юкка гына өлкән буын вәкилләре исемне бүгенге мода буенча түгел, ә мәгънәсенә карап сайларга кушмый. Уйдырмамы бу, әллә әби-бабаларыбыздан калган тормыш тәҗрибәсеме? Ышаныргамы аңа, әллә юкмы – сезнең эш. Бергәләшеп тарихка күз салыйк.

“Исемнең мәгънәсе кешенең тормышын билгели” дигән уй һиндлардан калган: янәсе, яңа туган малайга Ахиго дип кушсаң, ул үскәч батыр көрәшче булачак (чөнки "ахиго"ның тәрҗемәи аңлатмасы шул). Әйе, чыннан да,  исем кушу элек мәҗүсилеккә кайтып калган.

Безнең төрки-татарларның исемнәр тарихында да шул ук хәл  күзәтелә. Мисал өчен, Арслан исемен генә алыйк: җанварлар патшасы арыслан  көч һәм елгырлык, гайрәт һәм затлылык символы булып саналган. Руслан – шуның славянлашкан формасы. Кыз бала нәфис, гүзәл һәм ягымлы булсын өчен, аның исеменә һәрвакыт "гөл" сүзен өстәп яки чәчәк исеме кушканнар: Гөлүсә, Миңлегөл, Гөлсылу, Гөлшат, Лалә, Миләүшә  һ.б.

Баланың исеме әтисенеке белән берлектә матур яңгыравы да күп гаиләләр өчен мөһим фактор булып тора. Бу хәзер генә түгел, ә электән үк килгән гореф-гадәт икән. Татарларда гаиләдә яки бер нәсел эчендә ир балаларга әтисе яки бабасы исеменә рифмадаш исем бирү гадәте булган: Әхмәтша-Җиһанша-Гаделша; Шиһабетдин-Садретдин-Хәйретдин; Габдулла-Сәмигулла-Закирулла; Салихҗан-Галимҗан-Рәхимҗан; Тәлгать-Рифгать-Самат.

Динебез кануннарына карасак, “әти-әни балага мәгънәле исем сайларга тиеш” диелгән. Ислам шартлары буенча, сабый дөньяга килгәнче үк күркәм исем уйлап кую – ата-ананың изге бурычы. Әгәр исем мәгънәсез икән, әти-әнисенең бурычы үтәлмәгән була.

Татарларда "ай" һәм "нар" компонентлы исемнәр яңа туган бала өчен авыр булып санала, янәсе, бала аны күтәрә алмый, тугач ук авырый башлый, елак була. Тик дин белгечләре бу фикер белән килешми, халыкның тарих һәм гарәп-фарсы теленнән кергән сүзләрне белмәвенә бәйләп аңлата. Мисал өчен, татарларда Гөлнара дигән исем киң таралган. Ул фарсыдан килгән исем, гранат чәчәге дигән сүз. Ләкин кайберәүләр, "нар", "нәръ" – ут дип тәрҗемә итеп, бу исемнең мәгънәсен дөрес аңламый.

Айнур, Айдан, Айсылу исемнәре белән дә шул ук хәл – ислам динендә "ай" һәм "ил" компоненты  булган исемнәр иң мәгънәлеләрдән, иң затлылардан санала. Бу матур, тирән мәгънәле исемнәрдән куркырга кирәкми.

Илүзә Бикчәнтәева

 

 

 

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2753
    2
    57
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    2206
    1
    29
  • 12 октябрь 2019 - 11:30
    БУШ ЙОРТ Туганыннан артык күреп яраткан күршесе Зөһрә карчык үлеп, өч-дүрт ел үтүгә, аның өен авылның теге башында яшәгән ике балалы, яше утыздан арткан Зөлфәт сатып алгач, ялгызы яшәп яткан Гөлсемнең тынычлыгы югалды. Зөлфәтнең авыл халкына ясаган этлекләрен күреп-ишетеп белгән хатын, яңа күршеләре белән бик якыннан аралашмаса да, йорт-бакчалары терәлеп торгач, алардан качып та яши алмады.
    1955
    0
    15
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1929
    0
    14
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1814
    2
    24

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    190
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    255
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019