«БҮЛЕНГӘННЕ БҮРЕ АШАРМЫ?»

Татарлар – Сәях халык. Дөнья картасының кай урынына гына күз салма, һәрбер илдә диярлек татарлар яшәгән төбәк очрый. Моның сәбәпләре нидә, нинди территорияләрдә, ничек яшиләр милләттәшләр – моны без синең белән бергә ачыкларбыз.

Саннардан башлыйк. Дөньяда барлыгы 7 млн.га якын татар яши. Шуларның 5 310 649ы – Россия Федерациясе территориясендә тормыш итә (2010 елгы Бөтенроссия Халык санын алу мәгълүматлары буенча). Чит илләрдә яшәүче татарларның иң күп саны Әфганстан (500000 кеше), Үзбәкстан (324080 кеше – 2002 ел) һәм Казахстанда (204229 кеше – 2009 ел) теркәлгән.
Татарларның күченү процессын географик принципка нигезләнеп берничә юнәлешкә бүлергә мөмкин.
АЗИЯ
Урта Азия дәүләтләрендә яшәүче татарларның бу территорияләргә килеп урнашу тарихы охшаш. Әлеге процессны ике төп периодка бүлеп карарга мөмкин. Беренче период – XVI гасырның икенче яртысында, Иван IV Казанны яулап алганнан соң башлана. Нәкъ менә шушы чорда яулап алынган җирләрдә көчләп чукындыру башлана һәм күп кенә татарлар борынгыдан ук тыгыз мәдәни, икътисади, сәүдә, дини багланышлар булган тарафларга – Урта Азия дәүләтләренә юл тоталар. Икенче период бу җирләрдә Совет власте урнаштыру белән бәйле. Совет отрядларында татар гаскәриләренең саны шактый була һәм төп функцияләрен үтәгәннән соң аларның шактый өлеше әлеге территорияләрдә төпләнеп кала.
Кытайда яшәүче милләттәшләребезнең саны 5000 тирәсе (2000 ел). XIX гасырның беренче елларында татарлар Кытайның Синьцзян өлкәсенә күченә башлыйлар, бу агым Икенче бөтендөнья сугышыннан соң көчәя төшә, нәтиҗәдә Кытайда үзенчәлекле диаспора формалаша.
Рус дәүләте әлеге өлкәләрдә татарларның күп булуыннан Екатерина II заманында аеруча уңышлы файдалана: патшабикәнең 1874 елгы Указы нигезендә, Төркестан, Кытай һәм Фарсы иле белән сәүдә итүче татарларга киң хокуклар бирелә. Бу исә бай Азия тәбәкләре белән сәүдә мөнәсәбәтләре активлашуга китерә.
ЕВРОПА
Европада татарлар Төркия, Белоруссия, Польша, элеккеге СССР составына кергән Балтыйк буе илләрендә, Финляндиядә көн итәләр.
Төркия татарларының бер өлеше шулай ук сәүдә мөнәсәбәтләре аша төрекләр белән эш итеп төпләнеп калалар, икенче бер зур төркем исә Октябрь инкыйлабыннан соң күчеп килә. Татарлар Төркиянең мәдәни, сәяси, икътисади тарихында зур роль уйнаганнар һәм уныйлар. Садри Максуди, Зәки Вәлиди, Фуад Туктар, Гали Акыш – бу исемнәр Төркиядә билгеле.
Сан ягыннан аз булсалар да, Финляндия татарлары гаҗәп дәрәҗәдә актив, үзенчәлекле диаспора булып тора. Суоми илендә татарларның үз радиосы, гәзит-журналлары бар. Алар туган телләреннән тыш швед, фин, инглиз телләрен камил беләләр, дәүләт тормышында катнашырга тырышалар. Финляндия татарларының күпчелеге – XIX гасыр ахыры – XX йөз башында (1870-1920) сәяси тотрыксызлык аркасында туган илләреннән китәргә мәҗбүр булган бай сәүдәгәрләрнең оныклары.
Тагын бер үзенчәлекле факт – Финляндиядә 1934 елдан бирле татар футбол клубы бар. Элек ул «Алтын Урда» дип аталган, хәзерге исеме – «Йолдыз». Финляндия татарлары арасыннан чыккан йөгерүче, йөзүче, хоккейчылар, шактый зур уңышларга ирешеп, дөньяга танылалар. Гомумән, Финляндия татарларына милли тарих, мәдәният, тел, гореф-гадәтләр, йолалар белән горурлану, аларны саклау хас.
Польша-Литва татарлары – мөстәкыйль этнос. Аларның формалашуы XIV-XV гасырлар чигенә туры килә. Бу төркем татарлар Алтын Урда, Нугай Урдасы, Кырым ханлыгы составында булып, соңрак литва кенәзләренә хезмәт итә башлаган гаскәриләрдән формалаша. Дәүләт тарихына да татарлар нәкъ менә хәрби аспектта кереп калалар. XVIII гасырда Польша Бөек кенәзлегендә берничә татар полкы була, 1797 елда рус дәүләтендә литва татарларыннан торган атлы полк оештырыла, 1812 елда Франция императоры Наполеон Бонапартның Россиягә һөҗүм итү өчен җыелган армиясе составында Литва татарларыннан гына торган эскандрон була.
АМЕРИКА, АВСТРАЛИЯ
АКШ та 11000 татар яши. Австралиядә аларның саны – 500. Һәр ике дәүләттә дә татарлар бер-берсе белән аралашып яшәргә, телне онытмаска тырыша. Һәр ике илдә дә милли бәйрәмнәр уздырыла, милли традицияләрне саклауга игътибар бирелә. Шулай да АКШта бердәм милли диаспора юк диярлек, татарлар күпчелек аерымланып яши.
Австралиянең Аделаида шәһәрендә татар телендә белем бирелә торган якшәмбе мәктәбе эшләп килә. Тасмания шәһәрендә үзенчәлекле стильдә иҗат итүче һәм башкаручы танылган җырчы Зөлфия Камалова яши. Дөнья телләре белән беррәттән, татар телендә дә җырлар башкаручы Зөлфия Камалова 2001 елда Австралиядә «Ел җырчысы» дип таныла.
Күргәнебезчә, татарлар дөнья буйлап сибелгән. Бер яктан уңай бәяләнүче бу күренеш икенче яктан милләтнең аерымлануына, диаспоралар аз санлы яисә пассив булган очракларда, ассимиляцияләнүгә китерә. Милли-мәдәни автономия турындагы сөйләшүләр көннән-көн активлаша. Ләкин бу гына уңай нәтиҗәләр бирерме? Монысын киләчәк күрсәтер.

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2624
    1
    55
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    2077
    1
    25
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1842
    0
    14
  • 12 октябрь 2019 - 11:30
    БУШ ЙОРТ Туганыннан артык күреп яраткан күршесе Зөһрә карчык үлеп, өч-дүрт ел үтүгә, аның өен авылның теге башында яшәгән ике балалы, яше утыздан арткан Зөлфәт сатып алгач, ялгызы яшәп яткан Гөлсемнең тынычлыгы югалды. Зөлфәтнең авыл халкына ясаган этлекләрен күреп-ишетеп белгән хатын, яңа күршеләре белән бик якыннан аралашмаса да, йорт-бакчалары терәлеп торгач, алардан качып та яши алмады.
    1800
    0
    15
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1715
    2
    24

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    147
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    215
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019