«БОРОДИНО»

Дәһшәтле музыка (Чайковский), туплар аткан тавышлар яңгырый. Экранда кадрлар өзлексез алышынып тора: бихисап күп атлы гаскәрләр, Наполеонның уйчан йөзе, гвардия сугышчылары (Бөек армия), дары төтене белән капланган тигез булмаган рельефлы территория, ерактан нидер күзәтүче Кутузов – болар барысы да эре планда. Кадр артындагы тавыш: «1812 ел. Мәскәүдән 125 км. Бөек юлбашчы һәм Бөек армия бөек халык капкынында. 265 мең гаскәри. 1211 туп. Франция vs Россия. Наполеон vs Кутузов. 26 август. Бар да ачыкланачак».

Әгәр абыйлы-энеле Люмьерлар даһи ачышларын бер гасыр иртәрәк ясаган булсалар, XIX гасыр кинотеатры тамашачылары кешелек тарихының иң масштаблы блокбастерларыннан берсе булган Бородино бәрелеше турында шундыйрак рухта ишетерләр иде.

Нинди булган соң ул бер көнлек бәрелешләрнең иң канкойгычы?

ТАРИХИ, СӘЯСИ, ИКЪТИСАДИ АЛШАРТЛАР

Бородино бәрелеше – 1812 елгы Ватан сугышының иң билгеле, иң масштаблы бәрелеше. Франция тарихында аны Мәскәү елгасы янындагы бәрелеш дип атыйлар. Аның барышын, нәтиҗәләрен аңлау өчен, бәрелеш алдыннан булган вәзгыятьне ачыклау мөһим.

Шулай итеп...

1812 ел. Франция императоры Наполеон I Бонапартның бу вакытка дөньяда бердәнбер дошманы кала – Бөекбритания. Наполеон сәясәтенең нигез ташы – Континенталь блокада дип аталган махсус вето системасы. Бу система Бөекбританияне икътисади яктан бөлдерүгә (чөнки көчле флоты булган империяне хәрби яктан җиңү бик авыр эш) юнәлтелгән була. Ләкин системаның уңышлы барышы континенттагы барлык дәүләтләр дә шартларны үтәгәндә генә тәэмин ителергә мөмкин. 1807 елгы каты җиңелүдән соң, Россия, Франция белән килешү төзеп, Континенталь блокада шартларын үтәргә ризалаша. Ләкин бу адым Россия империясенең эчке икътисади системасына шактый тискәре тәэсир итә, шуңа да әкренләп Россия төрле юллар белән килешүне үтәми башлый. Наполеонга, билгеле, бу ошамый. Моннан тыш, территориаль якынлыкта (ә бу вакытта Наполеон империясе континентта Россиядән башка дәүләтләрне теге яисә бу дәрәҗәдә буйсындырып тота) зур, көчле, вакытлыча гына буйсынган дәүләтне тою куркыныч.

Димәк...

Июнь. 1812 ел. Россия империясенең көнбатыш чикләре. 11 (23) июнь көнне беренче француз гаскәрләре чикне үтеп һөҗүм башлыйлар. Наполеон гаскәрләренең хәрби хәрәкәте тиз, оператив, дәһшәтле була. Барлык юнәлешләр буенча кыска вакытлы вак бәрелешләр әледән-әле булып тора, әмма Наполеон баштан ук көткән генераль бәрелеш үзен озак көттерә – Россия гаскәрләре илнең эчке территориясенә чигенәләр. Ләкин мондый чигенү тактик яктан дөрес булуын гади халык һәм император Александр I аңлап бетермиләр, хәрби юлбашчы М.Б.Барклай-де-Толлидан француз армиясе белән йөзгә-йөз очрашып, хәрби бәрелешкә чыгуын һәм сугышның нәтиҗәсенә ирешүне таләп итәләр. Соңрак, таләпне үтәмәгәне өчен, идарә итә алмауда нахак гаеп тагылып, ул гомумән  алып ташлана. Ә аның урынына армия башына генерал М.И.Кутузов куела. Ләкин Кутузов та чигенүне дәвам итә. Шулай да, император ягыннан каты басымга түзә алмыйча, ул, ниһаять, генераль бәрелешкә ризалаша.

Һәм менә...

БОРОДИНО-1812

Наполеон I Бонапарт (аклар белән уйный): e2

Михаил Илларионович Кутузов (каралар белән уйный): ?

Бәрелеш башлану вакытына: француз армиясенең саны якынча 136 мең, русларда исә 112-120 мең гаскәри дип исәпләнә. 24 август (5 сентябрь) көнне, төп бәрелеш алдыннан, Шевардино редуты өчен орыш була. Орыш дәвамында редут әле бер, әле икенче якка күчә, ләкин көн ахырында позиция рус гаскәрләре кулында кала. Һәм, ниһаять, Кутузов орышта катнашкан генерал-лейтенант Горчаков отрядына Семеновский чокыры артына чиегенергә әмер бирә. Шевардино редуты өчен булган сугыш Кутузов армиясенә төп Бородино позицияләрендә хәрби ныгытмаларны төзеп, оештырып бетерергә ярдәм итә. Кутузов, әлеге орыш нәтиҗәләре буенча, Наполеон армиясенең сан ягын, төп һөҗүм юнәлешен ачыклый, сугыш диспозициясенә үзгәрешләр кертергә дә мөмкинлек туа. Сугыштан соңгы көнне (25 август (6 сентябрь), ике армия дә ял итеп, алдагы көндә булчак төп бәрелешкә әзерлек алып бара.

26 август (7 сентябрь) көнне иртән-иртүк француз туплары рус гаскәрләренең позицияләрен утка тота башлыйлар. Бородино бәрелеше башланып китә.

Француз гаскәрләре баштан ук русларның позицияләренә көчле һөҗүм яудыралар. Ләкин бу һөҗүмнәр Наполеон көткән нәтиҗәләргә китерми, позицияләр әле бер, әле икенче якка күчеп йөри, әсирләр саны бик аз, ике яктан да армияләрнең югалтулары, киресенчә, коточкыч зур була. Бородино бәрелешенең иң мөһим орышлары: Платов һәм Уваров (партизан отрядларының юлбашчылары) рейдлары, Бородинога һөҗүм, Раевский батареялары өчен 3 һөҗүм, Багратион флешлары, Семеновский чокыры, Утицы, Утицы курганы өчен орышлар. Рус гаскәрләре 40 мең, француз гаскәрләре 30 меңгә якын хәрбиләрен югалта. Төнге сәгать 12дә Кутузов армиягә Можайск артына чигенергә боера. Бородино орышы шуның белән тәмам була.

НӘТИҖӘЛӘР

Традиция буларак, ике як хәрби җитәкчеләр дә бәрелеш нәтиҗәләренең уңышлы тәмамлануын үз якларына авыштырып карый. Ләкин чынлыкта исә Бородиноның йомгагы аныксыз. Иң дөресе, мөгаен, Бородино бәрелешенең нәтиҗәләрен Россия армиясенең стратегик җиңелүе, ләкин тактик һәм алга бара торган җиңүе дип тану булыр иде. Нәкъ менә шушы бәрелештәге каты югалтулар һәм тәгаен генә уңышка ирешмәү Наполеон Iнең 1812 елдагы кампаниясен оттыруга, ә соңрак, гомумән, империянең таркалуына китерә.

Император Наполеон I Бонапарт: «Мин биргән орышларның иң дәһшәтлесе – Мәскәү янындагысы. Французлар үзләрен җиңүгә лаеклы, ә руслар җиңелмәскә хокуклы икәннәрен күрсәтте. Мин катнашкан 50 сугышның нәкъ менә шушысында французлар, иң зур батырлык күрсәтеп, иң аз нәтиҗәләргә иреште».

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2624
    1
    55
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    2077
    1
    25
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1842
    0
    14
  • 12 октябрь 2019 - 11:30
    БУШ ЙОРТ Туганыннан артык күреп яраткан күршесе Зөһрә карчык үлеп, өч-дүрт ел үтүгә, аның өен авылның теге башында яшәгән ике балалы, яше утыздан арткан Зөлфәт сатып алгач, ялгызы яшәп яткан Гөлсемнең тынычлыгы югалды. Зөлфәтнең авыл халкына ясаган этлекләрен күреп-ишетеп белгән хатын, яңа күршеләре белән бик якыннан аралашмаса да, йорт-бакчалары терәлеп торгач, алардан качып та яши алмады.
    1799
    0
    15
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1715
    2
    24

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    147
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    215
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019