"БОЛАН ТАУЛАРДА ЙӨГЕРГӘН АЙ"

...Ул да булса – август. Борынгы төркиләр үзләренең яшәешләрен һәм вакыт хисабын «дөнья яратылган» мизгелдән башлаганнар. Һәм күзәтергә керешкәннәр: табигатьне, вакыйгаларны, үз кичерешләрен. Нәрсәдер үзгәргән, нәрсәдер кабатланган. Тоташ хаостан торган дөнья акрынлап «җыела» башлаган һәм бер системага салынган. Без бу хикмәтне календарь дип атыйбыз.

Борынгы күчмәннәр дала, мал-туар, җәнлекләр тормышындагы нечкәлекләрне бик яхшы белгәннәр. Үләннәрнең саргаюы һәм янә яшәрүе, хайваннарның үз-үзен тотышындагы даимилек, йә булмаса үзгәрешләр, күренекле кешеләрнең яше, гадәттән тыш вакыйгалар – болар барысы да вакытны билгеләү өчен үзенә күрә бер хисап ноктасы булган.

«Унике»нең хикмәте

Күлтәгин хөрмәтенә куелган ташъязманы өйрәнеп, галимнәр борынгы төркиләрнең баштагы чордагы календарьларында 10 ай гына булуы һәм аларның исемнәре тәртип саннары белән йөртелүе хакында яза. Аның беренче ае кытай календаренең өченче аена туры килгән. Беренче ике ай «улуг һәм кичиг ай» дип аталган. Бу календарь төркиләрдә бик озак кулланылыштан төшмәгән.

Хәзәр-болгарларның да үзенчәлекле календарьлары булган. Ул ел вакытының 4 тигез өлешкә бүленүенә нигезләнгән. (Хәзерге фасыллар белән чагыштыр!) Хәзәр-болгарларда киң кулланылышта йөргән боҗра сыман амулетлар да 4 тигез өлештән торган. Боҗралар ат, кош, болан, тәкә сыннары белән бизәлеп, җанварларның башлары кояш юнәлеше хәрәкәтенә каратып урнаштырылган була.

Идел болгарлары үзләренең элгәрләреннән – Азов буе болгарларыннан мирас итеп 12 еллык «җанвар циклы»на нигезләнгән төрки-монгол календарен алганнар. Ул борынгы Кытай календаре тәэсирендә оешкан булган. Монда да һәр ел хайван исеме белән аталган.

«Болгар кенәзләре исемлеге» буларак билгеле борынгы тарихи ядкәрдә, шушы циклга таянып, һәр хакимнең идарә иткән еллары һәм аның кайсы ыруга караганлыгы күрсәтелә. Дунай буе Болгар ханнарының идарә иткән еллары шушы календарь белән бирелә. Ул 2 өлештән тора. Беренчесе VII гасырда Аспарух хан вакытында төзелгән. Монда Дуло ыруының борынгылыгы исбат ителә. Шәҗәрә башы Атилла һәм аның улы Эрнахка барып тоташа. Икенче өлештә VIII гасырның уртасына кадәр Аспарухның варислары санала.

«Исемлек»тә ел хисабы төрки-монгол 12 еллык җанвар календаре белән бара. Анда 1 – Сомор (Тычкан), 2 – Шегор (Сыер), 3 – Вер (Бүре яки Аҗдаһа), 4 – Дванш (Куян), 6 – Дилом (Елан), 8 – Теку (Сарык, Тәкә), 10 – Тох (Тавык), 11 – Етх (Эт), 12 – Докс (Дуңгыз) еллары теркәлгән.

Болгар археологик истәлекләре арасында 12 еллык цикл календарының хайван рәсемнәре еш очрый (барс, куй-тәкә, эт, тавык, куян, тычкан). Аларның бер өлеше бөти-асмалар рәвешендә сакланган. Күрәсең, кешеләр бу бөтиләрне туган елларына туры китереп такканнар. Алар бу хайваннарның саклау көченә ышанганнар. Ә тулы календарьны болгар һөнәрчеләре бронза калайларга, шомартылган көзгеләрнең икенче ягына басканнар яки чүкегәннәр. Хайваннар алардагы календарьда тәртипләрен саклап, бер-бер артлы әйләнә буенча «атлыйлар».

Монгол яуларына кадәр үк төрки халыкларда «җанвар календарь циклы» хакында легендалар киң таралган булган. XI йөзнең атаклы төрки галиме Мәхмүд Кашгарый сүзлегендә болай дип яза: «Төркиләр 12 төрле хайван исеменнән 12 елга исем куйганнар. Туган елларын, сугыш тарихларын һ.б.ны әнә шул еллар әйләнешеннән чыгып исәпләгәннәр». (Иң киң таралган бер легенданы белешмәдә табып укый аласың).

Гаеп хайваннарда?!

«Җанвар циклы» чын мәгънәсендә халык календаре булган. 12 еллык циклдагы хайванның кайсы килүенә карап, сынамышлар әйтелгән, шигырь юллары иҗат ителгән. Мәсәлән, Тавык елы керсә, азык-төлек мул була, әмма тәшвиш көчәя, дип ышанганнар. Чөнки тавыкның ризыгы ашлык бөртеге булып, аны табып ашау өчен ул туфрак актарып һәм әйберләрне туздырып йөри. Ачлык, бәхетсезлек еллары булып Куян, Куй еллары саналган. Бәрәкәтле еллар рәтенә Барс, Эт, Сыер еллары кергән. «Барс елы – байлык, Сыер елы – туклык, Куй елы – кытлык, Куян елы – йотлык» дигән безнең бабайлар.

Еш кына кайбер халыкларда «җанвар циклы»н җирле шартларга яраклаштырырга тырышканнар. Бу хәлне без әлеге дә баягы «Болгар кенәзләре исемлеге»ндә күрәбез. Анда Барс (юлбарыс) елы бүре елына алыштырылган (вер, вере, чуаш телендә кашкãр). Бу чыннан да Дунай болгарлары өчен җирле хайван. Моннан тыш, бүренең борынгы төрки культ булуын да онытмаска кирәк. Безнең җирлектә Маймыл (Мишин) белән беррәттән, Керпе, Аҗдаһа (Ләү) белән янәшә Кәлтә яки Балык елы кулланылышта булган.

Сәгатең кемне күрсәтә?

Календарьда айлар, көннәр ничек бирелгән диярсез. Аларга тәртип саннары куелган. Күлтәгингә багышланган мәңгеташта корылманың «маймыл елының җиденче ае егерме җиденче көнендә корылуы» хакында язылган. Димәк, айлар да сан белән билгеләнгән, ункөнлекләргә бүленгән. «Болгар ханнары исемлеге»ндә тәртип саннарына нигезләнгән 8 айның исеме теркәлгән: «алем, вечем, тутом, бехти, алтом, етхем, твирем, ени алем» – беренче, өченче, дүртенче, бишенче, алтынчы, җиденче, тугызынчы, унберенче айлар.

Көннәр циклдагы хайваннар исеме һәр тәртибендә алып барылган. Димәк, борынгы төркиләр өчен 12 көннән торган цикл атнага охшаш бер вакыт берәмлегеннән торган. Алай гына да түгел, хәтта циклдагы хайван исеме белән сәгатьләр дә ачыкланган. Мәсәлән, Барс елының өченче аеның Сыер көненең Елкы сәгате. Шулай да борынгы төрки чыганакларда айдагы көн, гадәттә, Күлтәгин ташындагыча, тәртип саны белән күрсәтелә.

КЫСКАЧА БЕЛЕШМӘ

БОРЫНГЫ ЛЕГЕНДА

Борын заманда кешеләр ел хисапларын хайван исемнәре белән атап йөртергә ниятләгәч, бу хәбәр тиз арада җәнлекләргә барып ирешкән. Алар арасында зур шау-шу купкан. Һәрберсе календарьның башында торырга тели икән. Озак бәхәсләшкәч, наян тычкан болай дигән: «Елның килгәнен күзәтеп торыйк та, кем алдан күрсә, шул ел башы булыр». Шулай килешкәннәр. Ә хәйләкәр тычкан дөя өркәченә менеп утырган да, елның килгәнен иң алдан күреп алган. «Ел башы» дәрәҗәсенә ул лаек булган. Беркатлы дөяне исә исемлектән үк сызып ташлаганнар. «Дөя буена ышанып коры калган» гыйбарәсе шул заманнан калган, имеш.

Мәгълүмат Гамирҗан Дәүләтшинның «Төрки-татар рухи мәдәнияте тарихы» китабыннан алынды.

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2369
    1
    48
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    1807
    1
    23
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1705
    0
    12
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1533
    2
    22
  • 17 сентябрь 2019 - 10:59
    УКЫТУЧЫЛАР КӨНЕНӘ ШИГЫРЬЛӘР Шытым салып нәни йөрәгемә, Белем дөньясына озатучы. Һәр уңышым саен сөенүче Бары Сез ул, минем Укытучым!
    1441
    0
    0

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    129
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    200
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019