"ДУЛКЫННЫ ДУЛКЫН КУАДЫР..."

Магҗан Җомабаев (1893-1938) – атаклы казакъ шагыйре. Яшьлегендә Уфада «Галия» мәдрәсәсендә укый, аннары остазы Галимҗан Ибраһимов киңәше буенча Омскида Укытучылар семинариясен тәмамлый: рус һәм дөнья әдәбиятын ныклап өйрәнә һәм киң колачлы бөтен төрки халыкларның әдәбиятында тирән эз калдырачак шагыйрь булып җитешә.

Магҗанның беренче китаплары ‒ «Чулпан» (1912), «Сайланма шигырьләр» (1922) ‒ Казанда дөнья күрә. Ә балаларны тәрбияләүгә багышланган «Педагогика» китабы 1922 елда Оренбургта басылып чыга. Соңыннан, Ташкентта, Мәскәүдә яшәгәндә, Магҗан казакъ мәктәпләре өчен дәреслекләр төзеп бастыра һәм рус дөнья әдәбиятыннан тәрҗемә китаплары чыгара.

Балалар өчен язган шигырьләре халык авыз иҗатыннан килгән традицияләрне дәвам итә. Шулай ук аның шигъриятендә Габдулла Тукай, Дәрдемәнд, Сәгыйть Рәмиев, Шәехзадә Бабич белән аваздашлык та сизелеп тора.

Быел төрки халыкларның уртак шагыйре – Магҗан Җомабаевның тууына 120 ел тулды. «Ялкын»ның бу санында аның лирик шигырьләре һәм гаҗәеп матур бишек җыры белән таныша аласыз.

Рәдиф Гаташ,

Татарстанның халык шагыйре.

 

Бишек җыры

Кояш, Аем,

Иркә таем,

Билимче сине:

Тышта давыл,

Тынган авыл,

Йокың да килде.

 

Йомшак бишек,

Җылы түшәк,

Ят син, кузыем,

Әлли, бәбкәм,

Бәлли, бәбкәм,

Йокла, йом күзең.

 

Колынчаклар,

Бәрән-лаклар —

Барысы йокыда.

Син — йолдызым,

Син — күз нурым,

Тал бал-йокыга.

 

Чая җаным,

Балапаным,

Суксын җил-давыл —

Курыкма аннан,
Сөйгән анаң

Саклап калыр, бел!

 

Бәү-бәү, бәбкәм,

Бәү-бәү, бәбкәм,

Әлли, бәлли, бәй!

Сәүләм, иркәм,

Булырсың кем

Бер көн тулган Ай!

 

Пешкән алмам,

Үскәч, аннан

Җилдәй җиләрсең:

Сылу-сөлек

Юрга, йөгерек

Тайга менәрсең.

 

Кара тун — җаргак,

Төлке тамак —

Чаклап, киярсең.

Куанычым,

Иркә бәбечем,

Кысып сөярмен.

 

Менеп тулпар,

Чөеп шонкар,

Тауга китәрсең.

Гел исемдә,

Яшь — күземдә,

Сагынып көтәрмен.

 

Кызык эзләп,

Кызлар күзләп,

Илләр гизәрсең.

Яхшы ат менеп,

Сылулар сөеп,

Өйдән бизәрсең.

 

Бәхет куып,

Тәхет диеп,

Юллар үтәрсең.

Йөрәк ярам,

Мин — бичара

Гел яшь түгәрмен.

 

Кайнап каның,
Батыр җаның

Иреккә омтылыр:

Дошман ирме,

Яшь бүреме —

Каршы кем торыр?!

 

Алмас кылыч,

Сөңге-корыч

Билгә тагарсың.

Син, сыртланым,

Арысланым,

Яуга чабарсың.

 

Туган җирдән,

Үскән илдән

Иргә ни кыйбат?!

Яшь юлбарыс,

Алыста алыш!

Шанга, канга бат...

 

Әйбәт эшең,

Гайрәт-көчең

Күрер карт анаң.

Түгеп яшен,

Туздырып чәчен,

Теләр: «Бул аман!»

 

Көтәм, көям:

Күрсәт, Иям,

Шул алтын көнен!

... Йокың — татлы,

Йокың — каты,

Кузыем, колыным.

 

Җаным да син,

Тәнем дә син,

Карачыгым, әү!

Әлли, бәбкәм,

Бәлли, бәбкәм,

Әлли, бәлли, бәү!

____________________________________

Кузыем — бәрән.

Лаклар — кәҗә бәтиләре.

Балапан — бала бөркет.

Алыс — ерак.

Иям — Тәңрем.

Карачыгым — иркәләү сүзе.

Кыран — көчле бөркет.

Алаш — казакъ сүзенең синонимы.

Асман — Күк.

 

Дулкын

 

Дулкыннан дулкын туадыр,

Дулкынны дулкын куадыр,

Дулкыннар һаман ярышыр...

Өнен сала – киңәш белән,

Йә бетмәс бер бәхәсеннән,

Ярышып, ярга барышы...

 

Дулкынга дулкын сер ачып,

Серләрен җайлап «урлашып»,

Дулкын тоташа дулкынга:

Гәүһәр күбеккә уралып,

Елан кебек боргаланып,

Ярга җитәргә омтыла.

 

Иркә баладай «былдырдап»,

Чылтыр, чылтыр, чылтырап,

Дулкынны дулкын куадыр,

Көмеш кәүсәрдәй суында,

Суының алтын буында

Ярының битен юадыр.

 

Мөлдерәтеп күзе яшен,

Яшьтә юып кыя ташын,

Сөенеп, чылк-чылк көләдер.

Елаганы – көлгәнедер,

Ә көлгәне – үлгәнедер,

Елап, көлеп – үләдер...

 

Чылтыр, чылтыр, чылтырап,

Берсенең серен берсе урлап,

Дулкынны дулкын куадыр,

Ярына бал бирәдер,

Бирәдер дә үләдер...

Үлгәч, дулкын – тынадыр.

 

 

Йолдызлар

 

Күкнең сансыз күзләре!

Ымсындырып, гел уйнап,

Чакырмагыз – баралмам...

Болыт, чык, Күк йөзен яп!

Кара җирдән китәлмәм:

Мин – моңлы җан, бәйдәге... –

Җирнең усал җиленнән

Анда, монда әйдәүле... –

Әмәлем юк. Анда да

Бер үпкәм бар Аллама:

– Сизгер йөрәк, очкыр җан

Бирдең нигә бәндәңә?

Җирдән яраткач, бирмәдең

Ник соң җирдәй тыныч җан?

Һәм бер сорау: безгә һаман

Ни сөйли бу Күк – асман?!

 

Чын бәйрәм булыр

 

Гүлидер дәрья,

Гөрелдидер дәрья,

Йөзендә дулкын уйныйдыр...

Күбеген чәчеп,

Корбанын дәшеп,

Җан кыюдан туймыйдыр.

 

Дулкыннан куркырмы,

Давылдан  өркерме? –

Дәрьяда безнең каек!

... Исән-сау юл үтсәк,

Теләккә җитсәк,

Килер бәйрәм – чын Гает!

 

Күкчәтау

 

Күк-асманга тоташкан,

Тәңре белән сөйләшкән

Күкчәтавым бик биек!

 

Куе кара-күк болыт,

Күп төстә нур, ут булып,

Күкчәтауны тор сөеп!

 

... Күкчәтау күзендә яшь,

Моң сурәте үзгәрмәс

Калын томан – монардан...

 

Чикерткә кермәс ешлыгы,

Уктан төз тал-яшь буе

Карагайга уралган.

 

Әллә кайда, биектә,

Укталып кош–киеккә,

Канлы күз-бөркет торыр...

 

... Муса булмаммы мин дә,

Ирештерсә Тәңремә

Күкчәтавым, булып Тур?!

 

Кочармын Муса аягын, –

Үләңем – изге таягым! –

Күкчәтауга мин меним:

 

Аяк басыйм Гаршенә,

Йөгереп барыйм каршына, –

Тәңрем теленә төшеним!

___________________

Муса пәйгамбәрнең Тур тавында Тәңре белән сөйләшүе күздә тотыла.

Үләң – шигырь.

Гарше – Аллаһ торган Күк каты.

Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 сентябрь 2019 - 20:55
    НИГЕЗ ЙОРТ Сания карчыкның бәгыренә төшкән сагыш иксез-чиксез иде. Бу сагышны бер генә үлчәмгә салып та, бер генә бизмәнгә куеп та булмыйдыр. Ул аны гүя утырган эскәмиясенә мәңгелеккә беркетеп куйган да үзе башка җаннар эзләп китеп барган. Шуңа күрәдерме, Саниянең күңеленә авыр булса да, аның җаны тыныч иде...
    2369
    1
    48
  • 22 сентябрь 2019 - 14:14
    ВӘСИЛӘ Күпләр өчен мәктәпнең ямен алып китте Вәсилә апалары. Шул китүеннән башка килә алмады Вәсилә яраткан мәктәбенә. Авыр чир утыз ике яшьлек чибәр хатынны, аяктан яздырып, урынга беркетте. Көннән көнгә сүнә барды Вәсилә, корый барды. Хастаханәдә дә аңардан тиз баш тарттылар. Үзенә берни әйтмәсәләр дә, табиблар Вәсиләнең ире Ниязны ачыктан-ачык кисәттеләр: “Без ярдәм итәрлек түгел...” Бианасы Кәримә карчык киленен им-томлап та карады. Тик Вәсиләне аягыннан еккан авыр чир китәргә килмәгән иде шул. Айлар буе ятты да ятты урында Вәсилә. Берни аңламаган биш яшьлек кызы Ләйлә белән аңардан да кечерәк улы Фәрит кенә: “Әни, тор инде. Кайчан мәктәпкә барасың?”, - дип җанын кыйдылар.
    1806
    1
    23
  • 26 сентябрь 2019 - 15:08
    ПЕРӘ Вәсил бүген дә иртә таңнан, әнисе урыныннан кузгалып кыштыр-мыштыр йөри башлауга ук, йокысыннан торып утырды. Әнә ул инде кичтән үк әзерләп куелган утыннарны мичкә тутырып, ут үрләтеп җибәргән, сыерны савып кереп, сөтен дә сөзеп куйган. Менә хәзер самавырга чиләктән су салыр, торбасына яңа өлгергән кузлы күмерләрне өстәп җибәрер. Мичтә дөрләгән ялкынга, самавыр торбасы «тәрәзәчек»ләреннән күз кыскан кузларга карап утырырга ярата ул. Улының иртәләрен әнә шулай онытылып, утларны күзәтеп утыруын әнисе сизми диярлек. Сизеп тә игътибар итмиме? Комачауламагач, ярый, утырсын инде, ихтыяры, дияме?
    1704
    0
    12
  • 10 октябрь 2019 - 16:48
    ТУКТАЛЫШ “Тизрәк! Тизрәк!..” Кыска гына мизгелгә аңына килгән Айдар үз янында кайнашкан ак халатлы кешеләрнең кем икәнлеген дә, кая ашыкканнарын да аңламыйча, бөтен тәненә таралган кискен авыртудан тагын аңын җуйды... Тукталышта юл аша чыгарга басып торганда килеп бәрелгән машинаны ул хәтерләмәде. Изелгән аякларын бот төбеннән кисәчәкләрен белми иде әле утыз тугыз яшьлек авыл укытучысы...
    1531
    2
    22
  • 17 сентябрь 2019 - 10:59
    УКЫТУЧЫЛАР КӨНЕНӘ ШИГЫРЬЛӘР Шытым салып нәни йөрәгемә, Белем дөньясына озатучы. Һәр уңышым саен сөенүче Бары Сез ул, минем Укытучым!
    1441
    0
    0

  • 23 сентябрь 2019 - 15:32
    ЖВАЧКА: "БҮГЕН МИНЕМ ТУГАН КӨН!" Бүген без көненә берәр пачка чәйни торган ЖВАЧКАның туган көне. Аңа ничә яшь дип уйлыйсыз? Ничек уйлап тапканнар? Хәзер беләбез!
    129
    0
    0
  • 27 август 2019 - 11:02
    РОССИЯДӘ ШӘП ФИЛЬМ ТӨШЕРӘ БЕЛӘЛӘР! 27нче август – Россия кинематографиясе көне. Россиядә, Совет чорында төшерелгән фильмнарга карата шикләнеп караучылар шактый, әмма син андыйлардан булсаң, бу язманы ябып куярга ашыкма, чөнки Россия кинематографиясе “Ёлки”, “Притяжение”, “Бабушка лёгкого поведения” ише чүп-чардан гына тормый. Һәм без сиңа блогер Badcomedian фикеренчә иң яхшы 5 рус телле фильм тәкъдим итәбез!
    199
    0
    2
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019