КОТЫП БАЛКЫШЫ - УЛ...

Котып балкышы -  атмосфераның югары катлауларында яктылык нурлары чәчелү күренеше. Ул 60-1000 километр биеклектә, җирнең Көньяк һәм Төньяк  полюсларында күзәтелә. Аны поляр балкыш дип тә атыйлар.

Ничек барлыкка килә?


Котып балкышы турыдан-туры Кояшка бәйләнгән.  Ә Кояш – ут шикелле кызган, кайнар зур шар. Ул Җир шарына һәрвакыт йогынты ясап тора. Кояш үзеннән бик күп җылылык һәм вак кына матдә кисәкчекләре ташкыны ыргыта. Алар Кояш җиле белән безгә килеп җитә. Бу кисәкчекләр, Җир атмосферасының югары катлауларына җиткәч, һава атомнары  һәм молекулалары белән бәрелешә. Шунда алар кызгылт-сары, сары, яшел төсләргә кереп балкыйлар. Зур дуга хасил итәләр яисә, чуклы пәрдә рәвешен алып, берөзлексез дулкынланып торалар. Алар йә төсләрен алыштыралар, йә кинәт юк булалар, йә яңадан килеп чыгалар. Бу күренеш берничә сәгать буе дәвам итә.

Котып балкышы ни өчен Төньяк һәм Көньяк полюсларда гына була?

Җир шары  - бик зур магнит. Теләсә нинди магниттагы кебек, аның да ике полюсы – Төньяк һәм Көньяк полюслары бар. Кояштан килгән электр белән корылган кисәкчекләр ташкыны, безнең планетага якынлашканда , Җирнең магнит көченә юлыга. Төньяк һәм Көньяк магнит полюсларына авыша. Шуңа анда котып балкышы хасил була.
Сүзлек

Котыпчы – Төньяк һәм Көньяк полюска ясалган экспедицияләрдә катнашучы кеше.

Атмосфера – һава, Җир шарын чорнап алган газсыман тышча. Ул Җир белән бергә әйләнә. Калынлыгы 1000 километр чамасы. Атмосфера 78,1% азот, 21% кислород, 0,9% аргон газларыннан тора.

Кояш җиле – Кояштан чыккан җылылыкны, кисәкчекләрне әйләнә-тирәгә тарата торган җил. Аның тизлеге 400 км/с ка тигез.




Зилә САБИТОВА әзерләде


“Җил каян исә?” китабы материаллары файдаланылды.



ТАГЫН УКЫРГА:


САЛАВАТ КҮПЕРЕ: НИЧЕК БАРЛЫККА КИЛӘ?


ЯЗГЫ ТАШУ


РӘШӘ ҺӘМ ЧЕЛЛӘ


ДАВЫЛ. НӘРСӘ УЛ?


“ЖИЛ ГЕНӘ” ДИМӘ!


Нәрсә ул КЫРАУ?


ЯШЕН НИЧЕК БАРЛЫККА КИЛӘ?

Иң мөһим һәм кызыклы язмаларны Татмедиа Telegram-каналында укыгыз


Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 30 август 2020 - 17:15
    ҮЛЕМНӘН КӨЧЛЕРӘК – Ну-ну-ну! Марш, агай, үз урыныңа! Үз тавышын үзе танымады кыз. Тик тегенең тамчы да исе китмәде, атлап барган шәпкә ике кулын сузып, күрешергә килгән кыяфәт чыгарды. Тагын ике секундтан ул аны шул пычрак куллары белән эләктереп үк алачак... – Үзең китәсеңме, әллә булышыргамы сиңа, абзый кеше? Зөмәрә аңышмый калды: кайчан, каян килеп чыкты бу зифа буйлы егет, ни ара аларның уртасына кереп басты? Сәрхуш ирнең йөзе әче әйбер капкандай җыерылып килде; селтәнергә дип күтәргән кулы белән башын кашып алды да, ава-түнә үз почмагына таба китте.
    2500
    0
    15
  • 22 август 2020 - 09:00
    НУРЛАНЫШ БҮЛМӘСЕНДӘ ...Май кояшы җылы нурларын өләшә. Палатаның кечкенә тәрәзәсеннән төшкән саран нурлар Регинаның күзләренә төшеп күзләрен камаштыра, күзләре үзләреннән-үзләре яшьләнеп йомылалар. Яшьләнгән күзләрендәге җан сагышын башкаларга күрсәтмәскә тырышып, стенага борылып ятып, одеялын башыннан үк бөркәнеп куя да уйлар диңгезенә чума яшь ана.
    1978
    0
    8
  • 6 сентябрь 2020 - 13:31
    МӘХӘББӘТ ТОЗАГЫ "Тавык төшенә тары керә” ди халык. Финанс-экономика институты студенты Рәсим төшендә үзен банк директоры итеп күреп ятканда гына ишек шакыдылар. “Их, нечкә билле чибәркәй – сәркатиб кабинетка килеп кергәч кенә уяттылар”, – дип сөйләнә-сөйләнә ишек ачырга юнәлде. Ә ишек артында… Әле генә төшендә күргән сәркатиб кыз басып тора иде.
    629
    0
    1

Блоглар
  • МУСА ҖӘЛИЛ ИСЕМЕНДӘГЕ КӨРӘШ ЯРЫШЛАРЫ-2020 (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • CLUBTURBO WINTER DRIFT CUP ИКЕНЧЕ ЭТАП: ФОТОРЕПОРТАЖ
  • «ӘЙДӘ, ШАЯРТ»: ФИНАЛ
  • ТАТАР ИҖАДИ КОМАНДАЛАРЫ АРАСЫНДА МИНИ-ФУТБОЛ
  • РУБИН–ДИНАМО 0:1 (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • TAT CULT FEST 2019
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019