ЦУНАМИ: кызыклы һәм кызганыч фактлар

Табигать күренешләре белән танышуны дәвам итик әле, дуслар. Бүгенге тукталыш – ЦУНАМИ. Нәрсә ул? Ничек барлыкка килә? Нинди бәла-казалар китереп чыгара ала?

Нәрсә ул?


Цунами – диңгез яисә океанда барлыкка килә торган зур һәм киң дулкыннар.

Ничек барлыкка килә?


Аның сәбәпләре күптөрле. Су асты җир тетрәүләре барлык цунамиларның 85%ын барлыкка китерә. Шулай ук океан төбендә җир шуышу, вулкан атылу, суга метеорит яки астероид төшү дә цунами китереп чыгарырга мөмкин.

Цунами дулкынының биеклеге ачык оканда 1 метрдан артмый, шуңа кораблар аны сизми дә. Ә яр буена якынлашкан саен, дулкын үз тизлеген киметә, һәм цунами биегәйгәннән биегәя. Коры җиргә килеп җиткәндә цунаминың биеклеге 30-40 (!) метрга җитә!

Зыяны


Цунами якын-тирәдәге йортларны, кораб, кешеләрне үзе белән океанга юдырып алып китә ала. Шул рәвешле авыллар, шәһәрләр юкка чыга, кешеләр һәлак була.

Цунами булу куркынычын ничек белеп була?



  • Яр буендагы су кинәт кенә артка чигенә һәм океан төбе кибә башлый. Шул ук вакытта дулкын шавы да тынып кала. Су күбрәк чигенгән саен, дулкын да биегрәк була, ди галимнәр.

  • Океан төбендәге җир тетрәү кешеләргә бик сизелми. Чөнки аның үзәге су эчендә урнашкан. Шуңа, цунами куркынычы булган төбәкләрдә җир тетрәвен сизсәң, яр буеннан читкә китәргә, таулы урынга менәргә кирәк.


Иң куркыныч цунами кайда булган?


1985 елның май аенда Бангладеш ярларына цунами килеп бәрелә. Анда 10 мең кеше һәлак була.

Иң зур тизлекле цунами


Цунами ярга бик зур көч белән китереп бәрә. Аның тизлеге 970 км/сәг кә җитәргә мөмкин.

Иң күп цунами булган урын кайда?


Тын океан – дөньядагы иң зур океан. Барлык цунамиларның 80%ы шунда була.

Зилә САБИТОВА әзерләде


“Җил каян исә?” китабы материаллары файдаланылды.



ТАГЫН УКЫРГА:


САЛАВАТ КҮПЕРЕ: НИЧЕК БАРЛЫККА КИЛӘ?


ЯЗГЫ ТАШУ


РӘШӘ ҺӘМ ЧЕЛЛӘ


ДАВЫЛ. НӘРСӘ УЛ?


“ЖИЛ ГЕНӘ” ДИМӘ!


Нәрсә ул КЫРАУ?


КОТЫП БАЛКЫШЫ – УЛ…



ҖИР ТЕТРӘҮ ничек барлыкка килә?


ЧЫК ничек барлыкка килә?


Нравится
Комментарии (0)
Осталось символов:
Шәп укыла
  • 21 август 2019 - 15:57
    МИНЕМ ЯНГА АТЛАР КИЛДЕ... Бүген таң белән Салпар авылында берсеннән-берсе шомлырак ике хәбәр таралды. Буран котырган бу төндә, ферма стеналарын җимереп, колхозның иң хәлле биш атын урлап киткәннәр. Халидә белән Зәкәриянең кече уллары уеннан кермәгән. Урам очында яшәүче Матур апасында да кунмаган, күршедәге дус малае Рөстәмдә дә табылмаган...
    66
    0
    0
  • 22 август 2019 - 16:22
    УЕН (АНТИХИКӘЯ) – ГАЛИМҖАН ГЫЙЛЬМАНОВ Кафе. Ишектән тәкәббер генә бер чибәркәй килеп керде. Залга үтешли, янәшәдәге өстәл артында моңаеп утыручы егеткә күз сирпеп алды. Әллә исәнләште дә инде?
    43
    0
    0
  • 20 август 2019 - 21:30
    ТУГАН КӨНСЕЗ МАЛАЙ (ГАЛИМҖАН ГЫЙЛЬМАНОВ) Бу ятимнәр йортында әнисез яки әтисез балалар күп. Әтисез-әнисез балалар да бар. Кайберләренең әти-әнисе генә түгел, әби-бабасы, туган-тумачасы да юк. Анысы гына нәрсә... Айдарның туган көне дә юк хәтта. Барлыкка бар, тик дүрт елга бер генә килә. 29 нчы февраль көнне туган шул ул, кәбисә елны. Шуңа күрә, бер мәртәбә үткәрә дә өч ел рәттән туган көнсез, бәйрәмсез яши. Бу балалар йортына килгәч, ул әле бер дә үткәрмәде туган көнен.
    25
    0
    0
  • 6 август 2019 - 09:47
    «ЯНЫМДАГЫ КОЯШЫМНЫ ҖИБӘРГӘНМЕН...» – ЗӘРИНӘ ХУҖИНА ***
    Ә гомерләр үтте китте,
    Ә син китмәдең һаман.
    Калбемнең иң тирәнендә
    Күмелеп калдың бер заман.
    Ул көнне әле хәтерлим,
    Түп-түгәрәк ай яна.
    Гитарада уйныйсың син,
    Тыңлатып җырлар яңа.
    Яңа җы...
    22
    0
    0
  • 16 август 2019 - 13:38
    ФӘНИС ЯРУЛЛИН ШИГЫРЬЛӘРЕ Безнең сөю яшерен хәзинәдәй Тирән казып җиргә күмелгән. Белмәсеннәр өчен өсләренә Тигез итеп туфрак сибелгән. һәм белмәс тә аны һичбер кеше, Ул күмелгән шундый тирәнгә. Өсләрендә уйный бала-чага Ауный-ауный яшел чирәмдә.
    17
    0
    0
  • 15 август 2019 - 09:28
    142 ЕЛ РӘТТӘН ЯҢГЫРЫЙ ТОРГАН СҮЗ! Нәкъ 142 ел элек, 1877 елның 15 августында Томас Эдисон телефоннан сөйләшкәндә «Hello» («Алло») сүзен кулланырга тәкъдим итә.

    1876 елда Филадельфияның бөтендөнья күргәзмәсендә Александр Белл исемле...
    12
    0
    0
  • 12 август 2019 - 11:51
    ХАЛЫКАРА ЯШЬЛЕК КӨНЕ! Яшьлек, гомрең кыска синең, шундый кыска булып тоела... Бүген халыкара яшьлек көне! Кеше гомеренең иң гүзәл, хисләр белән кайнап торган, әкияти матур чагы! Ә яшьлек турында шагыйрьләрдән дә матуррак и...
    13
    0
    0
  • ПИТРАУ-2019: КАРЕНДӘШЛӘР, АРУМЫ СЕЗ?
  • ПЕЧӘН БАЗАРЫ – 2019